Pinguïn Fred leest Beyond Beyond Budgeting

Vanuit het thema bezuinigen zijn we als Pinguïn Fred aangeland bij dit boek van Tom Groot en André de Waal. Met enige tegenzin begon ik aan dit kleine boekje over een op papier toch wel heel saai onderwerp als begroten. Nu, ondanks het feit dat het boekje natuurlijk ook gewoon op papier is gedrukt, is het marginaal minder saai dan je zou verwachten. Het is best vlot geschreven en met 130 niet te grote pagina’s ook heel beknopt te noemen. Ook staat er een hoofdstuk in over de disfunctionele gedragseffecten van begroten, hetgeen ik als gedragoloog zeer op prijs stel. Om met dat hoofdstuk te beginnen. Disfunctionele gedragingen zijn te verdelen in drie groepen: verzet en weerstand tegen het gebruik van budgetten omdat ze niet realistisch, niet werkbaar, of zelfs niet ethisch geacht worden, budgetgericht gedrag waarbij taakuitvoering ondergeschikt wordt aan de budgetlogica (specialisten die geen nieuwe patiënten aannemen omdat het jaarbudget is uitgeput) en manipulatief gedrag waarbij gestuurd wordt op het eigen belang of dat van de afdeling ten koste van dat van de gehele organisatie. Een bijzonder vermelding in het boek is gewijd aan overheidsorganisaties, uit Osborne & Graebler (1992) ‘ Overheidsbudgetten stimuleren managers om geld te verspillen. Als ze hun hele budget niet voor het einde van het fiscale jaar spenderen, gebeuren er drie dingen: ze moeten het budget dat ze uitgespaard hebben teruggeven, ze krijgende volgende jaar minder budget en hun baas scheldt hun uit omdat ze dit jaar teveel budget hebben gevraagd’. Ruim 70% van de bestudeerde organisaties wil het budgetteringsproces reorganiseren. Budgetteren kost te veel tijd, het is geen continu proces, resultaten zijn snel achterhaald, het leidt tot overvragen, versterkt de verticale command- and -control, moedigt aan tot gaming en verkeerd gedrag, zorgt ervoor dat mensen zich ondergewaardeerd voelen en concentreert zich op kostenreductie ipv op waardencreatie. De in het boekje beschreven beyond budgeting benadering waarbij het budgetteringsproces grotendeels overboord gegooid wordt en vervangen door rolling forecasts, balanced score cards en dynamische normen, lijkt niet geschikt voor de overheid. Een Ministerie  komt niet door de in het boekje opgenomen beyond budgeting toets heen oa omdat je duidelijk zelfsturende eenheden nodig hebt. Wel zou je eens zero-based budgeting kunnen overwegen waarbij je ieder jaar de budgetten weer vanaf nul inregelt. Dit in plaats van de budgetten jaarlijks incrementeel te veranderen tov het vorige jaar, waardoor de discussie over geld alleen over de incrementele verschillen gaat en niet over de onderliggende bulk. Maar goed om dat dit nogal bewerkelijk is wordt gesuggereerd zero-based budgeting alleen bij algemene strategische heroriëntatie toe te passen. Ik kom uit op drie bollen voor dit boek.   

De Leesjutter 10: Slim reizen - Overal en iedereen met publiek vervoer van deur tot deur

Dit prachtig vormgegeven boekwerk van Marc Buiter en ook Geert Kloppenburg is een mooi vervolg op de Gulden Snelweg (zie blog). Het boekwerk is heel sportief in april in ontvangst genomen door de collega's van DGMo. Sportief, omdat het boekwerk heel kritisch is op de door IenW beleden paradigma's in de beleidsvorming, zij het met enige mildheid voor de medewerker: Net als forenzen volgen de meeste beleidsmakers en onderzoekers - min of meer genoodzaakt door hun beperkte positie en bewegingsruimte - vrijwel dagelijks dezelfde vaste routes langs steeds dezelfde problemen en 'oplossingen' die niet of onvoldoende werken. De schrijvers zijn vooral ook kritisch op pilots om de structurele mismatch tussen vraag en aanbod in het OV aan te pakken, die vormen aldus de auteurs 'een kroniek van een aangekondigde mislukking' omdat ze zo zijn ontworpen dat de schaal, het netwerk en de flexibiliteit van de nieuwe diensten maken dat die vrijwel niet gebruikt worden. Ook mooi is hun inbreng over de nadelen van prijsprikkels. Zo leiden rebound effecten van de spitsheffing in Zweden er toe dat de positieve effecten na enige tijd uitdoven mits je de heffing blijft verhogen en het aanbod van alternatief vervoer verbetert. Soms schieten ze een beetje uit de bocht, maar dat is ze vergeven. Zo wordt gesuggereerd bij het stukje over verregaande verkokering dat er sprake zou zijn van een beleidskoker speciaal voor carpoolen. Dat mocht ik willen :-). Hoe dan ook Buiter en Kloppenburg hebben een heerlijk frisse manier van tegen mobiliteit aankijken en brengen zo en passant het o zo gewenste nieuwe perspectief.  Goed om daar mee aan de slag te gaan. Maar dan niet met aan de voorkant afgeknelde pilots denk ik dan. 

bron: knipsels uit Slim reizen, Marc Buiter.

Conferentie Transitioning away form fossil fuels

Op uitnodiging van Colombia was Nederland cohost van deze eerste veel belovende conferentie (Santa Marta, eind april) over het 'weg bewegen' van het gebruik van fossiele brandstoffen. Dat was hoogtijd ook want deze neergaande afbraakcurve uit het model van Loorbach (zie blog) wordt al decennia lang genegeerd cq van de agenda gehouden door olieproducerende landen. Best wel stoer dus dat Colombia - zelf een olieproducerend land - dit initiatief heeft genomen en dat ging skin in the game gepaard met een nationaal verbod op het uitgeven van nieuwe vergunningen voor steenkool- en oliewinning. De belangrijkste uitkomst van de conferentie is misschien wel dat die sowieso heeft plaatsgevonden en dat er veel landen bij aanwezig waren. Het takeaway-document doet wel wat processerig aan (zie link) - de belangrijkste uitkomst lijkt te zijn dat we dit volgend jaar nog een keer overdoen maar dan in Tuvalu (samen met Ierland), maar het voorafgaand aan de conferentie verschenen position paper (zie link) gaat bemoedigend wat dieper op de inhoud in.  Er worden drie pilaren onderscheiden waarbij voor iedere pilaar staat aangegeven waar de deelnemende partijen het zo ongeveer over eens zijn, waar over nog niet, wat de 'barriers' zijn en de 'enablers'. De eerste pilaar gaat over Het verminderen van de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen en de structurele economische transformatie die hier voor nodig is. Met daarbij in ieder geval een rol voor carbon-pricing en de noodzaak weg te blijven van - het verraderlijk mooi woord - extractivism. Daarbij zeker ook aandacht voor economische aspecten (better understanding the nature of fossil fuel lock-in) en de social-psychologische aspecten  (the spread of misinformation which contributes to public skepticism and resistance). De tweede pilaar is  Transformatie van vraag en aanbod van fossiele brandstoffen. Met daarbij aandacht voor het belang van een internationaal bindend verdrag om een halt toe te roepen aan  het zoeken naar en het delven/oppompen van nieuwe voorraden fossiele brandstoffen. Dat is natuurlijk de crux en daar komt misschien toch het idee van de carbon-coin nog van pas (zie blog). En tenslotte de derde pilaar Versterken van internationale samenwerking en klimaatdiplomatie. Hierbij moet het gaan om praktische commitment aan maatregelen - zoals het uitfaseren van fossiele subsidies (en reclames zeg ik er dan achteraan) - in plaats van doelen.

     

De Leesjutter 9: Nationaal zakelijke mobiliteitsonderzoek. editie 2025

Een vrijdagmiddag leesjutten door de verder lege gangen van de Rijnstraat 8 leverde weer een paar mooie leesjutter-exemplaren op waarvan dit de eerste uit de nieuwe reeks is. Het is heel zielig, maar ik heb dus nog nooit een lease-auto gehad, ook niet in de tijd dat ik bij een adviesbureau werkte. Een wat nieuwe wereld dus voor mij,  maar daar mee des te interessanter. Het is een rapport vol tabellen en grafieken dus dat leent zich voor wat opzienbarende getallen, waarbij ik mij focus op de e-auto (EV):

• 71% van alle nieuw verkochte EV's wordt zakelijk ingezet.
• 29% van de bedrijven verplicht zijn leasende medewerkers voor een EV te kiezen. Dat percentage stabiliseert.
• Door grote bedrijven wordt duurzaamheid minder vaak gezien als onderscheidende keuze, maar als randvoorwaarde waar ze simpelweg niet om heen kunnen. 
• Het ontbreken van thuislaadmogelijkheden wordt door de meerderheid van bedrijven aangemerkt als obstakel voor verdere EV groei. 
• Van de zakelijke EV-rijders geeft 76% aan de volgende keer weer voor EV te kiezen. Ruim 60% van de 24% die dat niet doet zou de volgende keer voor een plug-in hybride kiezen (dus niet ruim 60% van alle EV rijders zoals in het voorwoord staat!)
• Als gevraagd wordt aan de rijders die aangeeft bij de volgende auto niet voor een EV te kiezen, onder welke omstandigheden ze dat zouden heroverwegen zijn dit de antwoorden (zie figuur):  

Bron: Nationaal Zakelijke Mobiliteitsonderzoek 2025

ASA -masterclass Hoe overleef ik een minderheidskabinet?

Prachtige lezing van Paul 't Hart die zich voor de gelegenheid in de wereld van minderheidskabinetten is gedoken. En geloof het of niet, ook daarover is een handvol boeken geschreven.  Hij begon met een survival rate-plaatje dat uit een epidemiologisch lesboek lijkt te komen maar stiekem toch over het overleven van kabinetten zelf gaat. De levensduur van kabinetten met overkoepelende financiële deals met de oppositie, doet niet onder voor die van meerderheidskabinetten. Die zonder deals wel, oeps. Dat neemt niet weg dat er sowieso wel een aantal voordelen van minderheidskabinetten zijn te bedenken. Paul noemde  gezond dualisme, betere deliberatie (meer vrije kwesties buiten dichtgetimmerd regeerakkoord om), energie op wat wél bindt (voorbeeld: issues koppelen tot grote pakketten die tot doorbraken leiden) en kans op oversized issue majority (bij minderheidskabinetten juist vaak grote meerderheden achter wetgeving, dat leidt tot continuïteit over kabinetten heen). Vervolgens ging hij in op wat ambtenaren te doen staan om de drie ambtelijke uitdagingen van minderheidskabinetten - eendrachtig de titel - te overleven (zie foto). Wie gaat al het extra politieke handwerk doen dat nodig is om beleidsvoortgang te maken met een minderheidskabinet? Een politieke assistent gaat dat niet bolwerken zo stelt Paul. Er is zo voorspelt hij al snel sprake van een sluipende politisering van het ambtelijk apparaat omdat DGs en directeuren in het gat moeten springen dat een PA niet kan dichtlopen (als je er tenminste niet voor kiest zoals bijvoorbeeld in Australië designated oliemannetjes aan te stellen; de departemental liason officers). Als DGs en directeuren het zelf moeten gaan doen, verwacht Paul dat dit binnen het ambtenarenapparaat zomaar tot een clash tussen hyperpolitiek en de ambachtelijkheid van het werken met het beleidskompas kunnen leiden. Anders gezegd, als de verleiding van de  top in de rol van politiek oliemannetje te kruipen te groot wordt, dreigt men daar niet meer open te staan voor inhoudelijke signalen uit de onderliggende lijn. En passant kwam Paul nog met wat onderbouwde systeem kritiek. Wat hem betreft moeten we structureel rekening houden met minder vertrouwen in de politiek. Juist dan moet je als politicus doen wat je waar kunt maken en duidelijk zijn over wat niet kan, aldus 't Hart. Dit terwijl - zo ziet Paul - het vermijden van teleurstelling bij kiezer/burger ondertussen een dominant gedragspatroon voor politici is geworden.  

bron: https://theloop.ecpr.eu/ Thürk & Krauss

Een overload aan overbelading

Van de week een prachtig door Guus en Siebren begeleid beleidsatelier over overbelading van vrachtwagens bijgewoond. Het openingsrondje rond de vraag Wat denk jij dat de voornaamste oorzaak van overbelading is? liet zien dat veel deelnemers denken dat dit h'm in economische motieven zit; als je als vervoerder meer meeneemt kan je per slot van rekening ook meer verdienen is het idee. Nu blijkt het zo te zijn dat 3/4 van de overtredingen hem zit in een te hoge aslast en niet in een te hoog gewicht. En aan een te hoge aslast valt niet meteen wat te verdienen. Al is mijn conclusie hierover zeker nog niet definitief, lijkt het op het tweede gezicht toch meer aan onwetendheid of onverschilligheid bij het beladen te liggen dan aan gewin (of het moet in gepercipieerde tijdswinst zitten). Dit laat denk ik twee dingen zien: (1) dat SCP een sterk punt lijkt te hebben met het wijzen op de wat eenzijdige mensbeelden van waar uit beleid wordt gemaakt (zie blog link); (2) dat het tijd wordt om eens een gedragsanalyse op verschillende segmenten van vervoerders en verladers te doen om te bezien welke aspecten van capability, opportunity and motivation de neiging tot overbelading verklaren. 

Burgerforums en het verduurzamen van pensioenfondsen

Ik krijg langzaam maar zeker de leeftijd waarop ik dit onderwerp interessant ga vinden :-). Van de week een mooie BINNL lezing van Paul Smeets over een zeer elegant ontworpen burger/deelnemersforum rond verduurzaming van een pensioenfonds. Als je het zorgvuldig representatief samengesteld forum van pensioenfondsdeelnemers drie dagen bij laat praten door ook weer zorgvuldig geselecteerde specialisten, blijken de deelnemers na afloop veel vaker voor duurzaam beleggen te kiezen ook als het rendement daaronder kan leiden. En als je dat de uitkomsten van het forum vervolgens voorlegt aan de hele populatie deelnemers kiezen die ook voor duurzaam beleggen. So far so good, maar de methodologische kritieken - zo kreeg ik online de indruk - begonnen beleefd wat aan te zwellen. Zo begint de populatie forumleden (en uitgaande van representativiteit dus ook de hele populatie deelnemers aan het pensioenfonds) overwegend met de mening 'geen mening'. Vervolgens stemt sowieso maar een zeer beperkt deel van het totaal aantal deelnemers; wellicht juist de mensen die toch al voor meer duurzaamheid waren. Je kan je afvragen zit dat dan wel helemaal in de haak?; in die zin is de uitkomst dan wel representatief. Ik denk zelf: wél in de haak, maar niet representatief en dat hoeft misschien ook niet. Net als een omgekeerde donorregistratie (zie ook link) waar bij je mensen dwingt na te denken over een serieus onderwerp waar ze liever niet over nadenken.  

 

Economiekamer Opschaling productie duurzame brandstoffen voor de luchtvaart

De Economiekamer (met dank aan Tim) van afgelopen vrijdag was weer een heerlijke onderdompeling in een supercomplex dossier. De figuur laat de opgave zien die volgt uit de ReFuelEU-richtlijn. De bijmengverplichting  voor Sustainable Aviation Fuel (SAF) wordt nu nog geheel vervuld met HEFA; SAF op basis van oa frituurvet. Maar omdat je ook maar zoveel friet kunt eten (zegt men), is er een separate bijmengverplichting voor synthetische kerosine als bio-SAFs /e-fuels. Omdat HEFA veel goedkoper is komt de productie van die andere type SAFs niet goed van de grond. Rara wat te doen? Dat was de vraag die centraal stond vrijdag. Terecht werden ook beleidskompas-achtige vragen gesteld als: Wat is  nu eigenlijk precies het marktfalen? Hoe zit het met aandacht voor de nuloptie, niets doen? en welk maatschappelijk doel willen we  bereiken (klimaat en de kansen op negatieve emissies die SAF-productie met CCS opleveren, of strategische autonomie, of iets anders). Maar als die vragen beantwoord zijn (wel doen hoor!) verwacht ik dat er uiteindelijk geen ontkomen is aan overheidsingrijpen. Tijdens de Economiekamer werd een flinke reeks instrumenten voor overheidsingrijpen met elkaar vergeleken. Daarbij bracht Prof Machiel Mulder (RUG) in dat wie effectief wil zijn en het instrumentarium niet al te ingewikkeld wil maken, genereus moet zijn. Aan de collega's van duurzame luchtvaart de taak dit op onderbouwde wijze aan de politiek voor te gaan leggen. De Economiekamer leverde hiertoe in ieder geval een mooie reeks inzichten op. Een kleine bloemlezing:

• De hoge traptredes in de bijmengverplichting (zie figuur) zijn niet handig om laten we zeggen precies op tijd de juiste hoeveelheid productie op peil te hebben.
• Er ligt in ieder geval een kans om als Nederland het komende half jaar geld in te gaan leggen in de Europese tweezijdige veiling voor de productie van bio-SAF/e-fuel en daar dan ook veel van te leren (zie link)
• Als je de huidige vrijwillige nationale extra verplichting voor bijmenging boven op de Europese wil behouden dan zal je, als je het internationale level playing field niet teveel wil verstoren, de volledige onrendabele top af moeten dekken.  
• DEF zou als launching customer verschil kunnen maken. 
• De HEFA productie kan nog flink groeien vooral als je andere basismaterialen gaat gebruiken. Ook voor de andere type SAFs vinden nog veel ontwikkelingen plaats. Instrumenten om de productie aan te jagen zouden daarom deels agnostisch voor de toegepaste techniek moeten zijn.
• Schiphol-deelnemingenbeleid zou ook slim ingezet kunnen worden, maar dat geldt ook Lelystad -dacht ik later - daar zitten DEF en burgerluchtvaart handig bij elkaar en is een positive vibe wellicht ook zeer gewenst. 
• De (of een) verwachting is dat je uiteindelijk tot een instrumentenmix komt die verandert in de tijd. 

Pinguïn Fred leest Voorbereid van Ot van Daalen

In dit boek met de nogal lange ondertitel Zo zien de grootste Nederlandse rampscenario's eruit. Een praktische en journalistieke gids gaat Ot in op zeven rampscenario's: Je hebt geen stroom meer, Je huis staat onder water, Het internet doet het niet, Iedereen in Nederland wordt ziek, Je kunt niet meer pinnen, Stel dat er oorlog komt en Een autocraat grijpt de macht. Zoals Beatrice de Graaf in het nawoord al aangeeft doet hij dat concreet en pragmatisch met aandacht voor wat je zelf kunt doen. Dat laatste raakt aan de term handelingsbeoordeling uit de Protection Motivation Theory (PMT). Handelingsbeoordeling valt uiteen in de gepercipieerde effectiviteit van wat je zelf kan doen, het geloof in eigen vermogen om wat je zelf kunt doen ook echt uit te voeren en de nadelen van dit eigen gedrag. Bij mij loopt het vaak lek op gepercipieerde effectiviteit (dan zit ik drie dagen in die atoombunker en dan?). In het voorwoord gaat Joris Luyendijk los op een ander aspect van de PMT de dreigingsbeoordeling die weer is opgebouwd uit de ingeschatte ernst van het risico en de waarschijnlijkheid dat men denkt slachtoffer te worden. Wat Joris betreft blinkt de Nederlandse overheid én de Nederlander uit in labbekakkerigheid op dit punt. De WRR geeft hem daar overigens in zekere zin gelijk in. Zij gebruiken de term de normalcy bias hetgeen ongeveer hetzelfde betekent (die corona blijft gewoon in Noord-Italie). Terug naar het boek. De rampen staan verdienstelijk beschreven maar ik blijf vaak wat haken op de helaasheid van het individuele handelingsperspectief; drie bollen. 

Het was een vitaal gesprek - deel 2 over vitaliteit

Goed verstopt op het leerportaal stond de mogelijkheid je in te schrijven voor het gesprek over vitaliteit met BSR leden (zie mijn blog van vorige week). Dit leverde afgelopen donderdag bij toeval een perfect samengesteld gezelschap op. Zo was er een goede man-vrouw verdeling, oud-jong, verschillende functies, uit de regio en uit Den Haag, beleid, uitvoering en inspectie. Onder de deelnemers ook een vitaliteitsdeskundige, een HR collega, een middenmanager. En ook een management assistente, die inderdaad vaak als geen ander ziet hoe het met iedereen gaat.

Het werd al snel een echt gesprek en tal van zaken passeerden de revue. Zo hadden we het over de combinatie van hoge werkdruk en hoge werktevredenheid die vaak uit medewerkerstevredenheidonderzoeken komt. Mensen zijn dan verknocht aan hun eigen dossiers en als die van wege hoge werkdruk dreigen weggehaald of geschrapt te worden dan voelt dat toch niet lekker. En als er dan dossiers geschrapt worden, dan is het zaak dat vervolgens de hele lijn inclusief de bewindspersonen daar achter staan. Die laatsten moeten dat vervolgens weer aan de Kamer zien te verkopen. En als stakeholders er dan op aandringen een geschrapte taak toch weer op te pakken, dan is - sorry voor het van buiten naar binnen denken - toch zaak de taak toch buiten te houden en niet binnen. Dit alles vereist een rechte rug. Maar goed die had je toch al nodig om op kantoor arboproof achter je bureau te zitten. Over kantoor gesproken we hadden het ook even over het belang van kantoorontmoetingen voor het creëren en onderhouden van ruimte en vertrouwen  om het gesprek over werkdruk en vitaliteit te blijven voeren.

Licht over mijn woorden struikelend (dat dan weer wel)  bleek ik er zo ontspannen bij te zitten dat ik het spontaan voor de werkende vrouw in de overgang op ging nemen. De overgang en soms jarenlang slecht slapen is best wel een onbesproken vitaliteitsonderwerp. En de deeltijdprinsesjes van Sander Schimmelpenninck ga je – in ieder geval voor wat de jonge moeders betreft – toch wat anders bezien als je leest dat vrouwen  over de gehele breedte de afgelopen jaren 17 uur per week meer zijn gaan werken en dat jonge vaders dit compenseren met 0,4 uur per week meer zorgtaken. Heb het niet na kunnen tellen, maar als dit ook maar een beetje waar is…foei!

Hoe dan ook een prachtig gesprek van ruim een uur waar – zo kwam ook nog langs – geen e-learning tegen op kan.

Opgavegericht werken volgens de boekjes én op de werkvloer

Van de collega's van Kompas IenW kreeg ik een mooi boekwerk van Twijnstra en Gudde  (T&G) over opgavegericht werken (OGW). T&G beschouwt OGW niet als een methode, maar als een leidend principe waarin maatschappelijke opgaven continu centraal staan. Dus niet antwoord geven op een vraagstuk vanuit een overheid, maar vanuit de behoefte van een maatschappelijke alliantie of gemeenschap. Wat dat betreft past dat goed bij het Beleidskompas waar immers ook de belanghebbende centraal staat. Omdat OGW geen kant-en-klare oplossing of methodiek is wordt het soms wel wat vaag en ongrijpbaar. Het vraagt in ieder geval een andere manier van werken dan eerst je huiswerk doen en dan naar buiten treden. Naar buiten gaan is je huiswerk om dingen op te halen. Tot zover de boekjes , maar nu de werkvloer. De collega's van de Directie Participatie en wij zelf inmiddels ook - bij het organiseren van beleidsateliers, lopen er tegen aan dat het heel lastig is om beleidscollega's vanuit die nieuwe blik op huiswerk te laten handelen. Dat zit hem denk ik in een wisselend samenspel tussen factoren van de collega zelf (behoefte aan autonomie, onzekerheid, handelingsverlegenheid), van de organisatie ((geen)dekking door de lijn, (perceptie van) beperkte tijd, de oplossing van het probleem staat al in het regeerakkoord, ongeschreven regels, wat vindt de bewindspersoon er van?), maar ook in de belanghebbenden (luidruchtige en lobbyende usual suspects, meestribbelaars). Het is dus ook gewoon moeilijk. De weg voorwaarts is denk ik gaan voor de uitvoering; dus pilotsgewijs aan de gang waarbij je de factoren collega en organisatie op standje samen leren zet. Want zo zegt T&G ook: 'Zonder focus op de uitvoering dreigt opgavegericht werken te verzanden als een interne organisatieontwikkeling'. En nu niet gaan klagen over dat we nu weer gaan pilotten, want zoals Ben Tiggelaar aangeeft  'als pilots een goede manier zijn om te veranderen, waarom ga je er dan niet gewoon mee door?" 

Bron: Twijnstra & Gudde

 

Een hopelijk vitaal gesprek over vitaliteit

Komende donderdag doe ik mee met een aflevering van de gesprekscyclus sociale veiligheid. Met twee bestuursraadleden gaat het gesprek deze keer over vitaliteit. Een mooi en breed onderwerp dat bijvoorbeeld kan gaan over werk-privé balans of de invloed van de kantooromgeving op het welbevinden. Deze invalshoeken wilde ik dan zelf maar niet inbrengen. Het lijkt mij wel een mooie om stil te staan bij de vraag:  "Wat staat collega's en organisatie te doen om vitaal de pensioengerechtigde leeftijd te bereiken?". Sinds 2000 is de gemiddelde leeftijd waarmee we daadwerkelijk met pensioen gaan als Nederlanders van 61 naar 66 jaar gestegen en zal de komende jaren nog wat verder toenemen. Niet alleen een indrukwekkend beleidsresultaat, maar ook een opgave dit in goede banen te leiden. Dat maakt deze vraag in mijn ogen best relevant. In een college gaat filosoof Joep Dohmen niet alleen te keer tegen misleidende Zwitser Leven-fantasieën waarin - zo stelt hij het ouder worden gewoon maar ontkend wordt- , maar vat hij ook vier theorieën samen over het ouder worden (niet specifiek over de ouder wordende werknemer). De twee extremen van de vier zijn de onthechtingstheorie - zich vanuit verval langzaam terugtrekken en ruimte maken voor de volgende generatie, en de activiteitentheorie - vooral nieuwe uitdagingen aangaan in beweging zijn en blijven. Daar wat tussen in zitten de continuïteitstheorie - patronen vasthouden en blijven doen wat je altijd al deed en de selectieve optimalisatie en compensatietheorie - onderzoek wat je wilt en wat nog haalbaar en bereik dit met compenserende strategieën en door de inzet van hulpbronnen. Ik weet nog niet welke mij het beste past. Met AI als hulpbron vind ik ook nog zeven strategieën om welzijn en productiviteit van de ouder wordende kantoorcollega te behouden. Waarbij ik in ieder geval de aanbeveling 'stimuleer het nemen van vakantiedagen' een hele goede vind. 

Klimaatneutrale en circulaire infra - halveer uw afstand, verdubbel uw snelheid op de roadmap

De collega's van DGMo hebben in coproductie met RWS afgelopen vrijdag een trotsmakende netwerkbijeenkomst in Kanaleneiland, Utrecht georganiseerd. Ik mocht het aan elkaar praten en dat was een waar genoegen. Met onder andere aandacht voor:  (1) roadmaps waar wel wat mee gebeurt; (2) een DOE boek KCI met ondersteunende website met landingspagina's voor de verschillende overheden; (3) een uitbreidend samenwerkingsnetwerk met nu ook CROW en NL Ingenieurs; (4) een wethouder die uit de coalitieonderhandelingen wegglipt om een passievolle opening te verzorgen en (5) een indrukwekkende rondleiding langs circulaire, klimaatadaptieve, klimaatneutrale en anderszins slim opgepakte werkzaamheden in Kanaleneiland.  Hoogtepunt was voor de bijdrage van razende reporters die vanuit het land via MS-teams mooie projecten konden laten zien. Met circulaire houten bruggenbouwers in Arnhem en emissieloze baggeraars in Schieland en de Krimpenerwaard. Dat geeft de klimaatbewuste burger moed. Complimenten voor Marc, Jorien, Lidia en Noor. Het zou voor mij te dol zijn om ook een oranje hesje aan te doen, maar ergens op de achterste rij verscholen....

Op weg naar de oplossingenbrainstorm voor het 'no show'- vergaderruimteprobleem

Langzaam maar zeker beginnen de bezuinigingen voelbaar te worden. Vorige week kregen we in een mail van ICT nog een bezuinigende fopkeuze voorgelegd. Het schijnt dat we moeten gaan kiezen tussen of een laptop of een ipad. Waarbij het fopkeuzegehalte erin zit dat je niet arboproof op de ipad kan werken. Maar goed een ander idee is dat we gaan bezuinigen op externe vergaderlocaties. En dat is - in ieder geval op papier - wél een goed idee. Wat natuurlijk in de weg zit is dat op de populaire vergaderdagen onze eigen zaaltjes klem volgeboekt zitten. Tegelijkertijd weten we ook dat collega's vaak zaaltjes reserveren en vervolgens niet op komen dagen. De 'no shows'. Afgelopen maandag middag heb ik weer eens een meting gedaan door met opschrijfboekje langs alle vergaderzalen op de vierde en vijfde verdieping te lopen. Dat leverde het volgende beeld op: Er was één kleine zaal op de vijfde verdieping beschikbaar, die stond op groen. Daar zat iemand in z'n eentje te werken. In zeven gereserveerde zalen zat ook telkens één persoon. Die 7+1 collega's vallen hoogst waarschijnlijk  allen onder de categorie 'gelegenheidskraker'; een vorm van slim goed te keuren gedrag. In elf gereserveerde zalen zaten wel wat mensen maar in hoeveelheden ruim lager dan 25% van de capaciteit van de zaal.  Dat zijn of krakers of mensen die een te grote zaal geboekt hebben (misschien omdat de kleine al gereserveerd waren?). Het leek me beter om niet bij iedere zaal naar binnen te lopen om naar de reden te vragen :-). Maar liefst vijftien zalen waren geboekt en leeg, en nee ik heb de zalen die op 'opruimen' stonden daarbij niet meegeteld. Tja dit lijkt me voor verbetering vatbaar. Mensen zeggen hun reserveringen klaarblijkelijk lang niet altijd af. En als ze dat kort voor een vergadering wel zouden doen is het maar de vraag wat je daar aan hebt. Juist door de drukte wil je ruim van te voren wat inplannen voor je gasten van buiten. Als BIT gaan we woensdag met de studenten eens ontzettend brainstormen over mogelijke oplossingen. Mocht het op shaming aankomen....ik heb voor de zekerheid al een reeks 'no show'-foto's gemaakt. Ander ideeën ook zeer welkom.  

SKIA midterm review happening

Nu ja de SKIA dus. Voor veel collega's bij beleid is de SKIA een beetje the thing you love to hate - er is wel een soort van besef van nut, maar echt zin hebben ze er niet in. Als ASA is het dus zaak om een soort van empathisch wanhopig optimisme uit te stralen in deze. Daar waren we woensdag dan ook lekker mee bezig in een - laat ik zeggen - niet helemaal gevulde multipurpose room. Dat gezegd hebbende de sfeer was goed en ook mooi dat er weer flink wat frisse meedenkers aanwezig waren. Dit bleek al tijdens de openingsronde toen we de deelnemers vroegen op te schrijven welke DG-overstijgende vragen toch echt opgepakt moeten gaan worden. Na enig minuten hadden we een goede oogst met daarbij opvallend veel vragen over hoe om te gaan met de beperkte fysieke ruimte waar alle maatschappelijke functies samen komen. Ook aandacht voor wat we nu precies met citizen science willen en met AI. Veel van die vragen behoeven niet zozeer met duur onderzoek opgepakt te worden. Het gaat er dan veel meer om hoe we binnen ons dagelijks werk bijvoorbeeld met AI om willen gaan als bureau-ambtenaren. Vandaar ook het aanbod van ASA om vragen op te pakken met Kenniskamers, economiekamers, masterclasses en andere misschien ook community of practice achtige samenscholingen. Chronocentrisme (zie link) maakt dat we eigenlijk altijd wel zeggen dat er in twee jaar tijd (sinds het verschijnen van de SKIA in 2024) een hoop veranderd is. Maar deze keer is het ook echt zo :-). Vandaar dat het ook mooi uitpakte om in twee groepen door te praten. De ene groep formuleerde waarachtig gevoelde DG-overstijgende kennisvragen bij de in beeld gebrachte trends van de afgelopen twee jaar. De andere groep dacht na over creatieve vormen om bestaande en kersverse SKIA vragen uit de openingsronde op te pakken. Een mooie sessie.

      

Leren van Vlaams waterbeheer

Met Pinguïn Fred lezen we momenteel Voorbereid van Ot van Daalen over - gezellig onderwerp - Nederlandse rampenscenario. Hoewel er ook met overstromingen van alles mis kan gaan in Nederland is Ot complimenteus over het Nederlandse waterbeheer ('Opeens snap ik waarom, mensen uit alle landen naar Nederland komen om te leren van onze watersystemen'). Toch kunnen ook wij in bescheidenheid leren van anderen. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een interview met Jan Swings van de Vlaamse Milieumaatschappij in het blaadje van de Vereniging Eigenhuis (2026 -03). Jan trekt het Watertoets-team dat ontwikkelaars helpt om bouwplannen waterrobuust te maken en daar komen flink wat verplichtingen voor ontwikkelaars en huiseigenaren bij kijken. Ook zijn er daar al verplichte waterlabels (A tot D) voor zowel de grond waar een gebouw op staat als het gebouw zelf. Dat is ook bedoeld om het waterbewustzijn aan te wakkeren, want ook in Vlaanderen hebben burgers bij waterrisico's de neiging toch vooral naar de overheid te kijken. Jan zegt daarover: "Dat is natuurlijk voor veel mensen de meest comfortable optie, want dan blijft het probleem bij iemand anders, blijft het water weg van je huis en moet je zelf niets ondernemen". Net als in Australië heeft het waterlabel overigens nog niet zo'n grote invloed op huizenprijzen. In Brisbane zie je dat huizen aan de Brisbane-rivier zeer geliefd zijn, terwijl het overstromingsrisico daar hoog is. Jan vertelde dat een Nederlands waterschap zich al door hem heeft bij laten bijpraten. Ik zeg: "Ook tijd voor een werkbezoek van ons".   

 

Gelezen: Advies Wetenschappelijke Klimaatraad - Aan de slag met gedrag!

Voor dit advies ben ik geïnterviewd dus je zou zeggen: "Daar kan weinig mee mis gaan" :-)...en dat is ook zo: "Een prima advies". Maar goed je kan je natuurlijk ook afvragen wat nog een gedragsadvies nog toe kan voegen aan wat er al is op dit gebied. Laatst schreef ik nog over een EU-rapport (zie link) en ook het WRR-advies van Will Tiemeijer is ook pas uit. Maar goed met een nieuw kabinet dat aan het inlezen is, is de timing natuurlijk wel uitmuntend te noemen. En dat niet alleen want als je naar de zes aanbevelingen (zie figuur) kijkt dan is er op z'n minst sprake van wat nieuwe en behartigenswaardige accenten. Zo is er goede aandacht voor niet alleen de wortel  (aanbeveling 1) maar ook voor stokmaatregelen om gedrag dat tot toename van klimaatrisico's leidt te ontmoedigen (aanbeveling 2). Ook de aandacht voor het wegnemen van contraproductieve prikkels - lees fossiele subsidies en reclame - is dringend nodig (aanbeveling 3) en daar moeten gevestigde belangen toe worden ingeperkt (aanbeveling 4). Voor klimaatrechtvaardigheid moet je denken aan progressieve belastingen (aanbeveling 5, zie ook de frequent flyer levy (link). Nu is natuurlijk de vraag of de politiek bereid is deze aanbevelingen over te nemen. Een eerste stap daarbij is om de nieuwe bewindspersonen kennis te laten maken met het begrip pluralistische onwetendheid; het verschijnsel dat we de mate waarin andere zich zorgen maken over het klimaat en klimaatbeleid steunen structureel onderschatten. Robert Dur schreef hier ook al mooi over (zie link). Voor BIT is het mooi om te zien dan ons draagvlakonderzoek gebruikt is voor de analyse over pluralistische onwetendheid en dat het BIT dossier 'vergroenen van tuinen' als voorbeeld is uitgewerkt en dat daarbij gebruik gemaakt is van het door BIT (Eline & Ernst!!!) ontwikkelde Plan van Aanpak waterbewust gedrag.     

  

Pinguïn Fred leest Erewoord van Erik Pool

Allereerst geldt natuurlijk dat Erik Pool een ontzettende held is voor wie je alleen maar waardering kan hebben. Hij heeft eerst de Directie Participatie een ontzettende boost gegeven om vervolgens de door hem bedachte programmadirectie Dialoog & Ethiek op te bouwen. En passant maakte hij het mogelijk dat tientallen mensen op zijn geleid tot dialoogbegeleider. Na deze welgemeende waardering eerst heel lang niets en dan toch de bescheiden vaststelling dat zijn boeken goedbeschouwd onleesbaar zijn. En ik heb het geprobeerd. Ook Erewoord - zakboek ethiek voor ambtenaren - ruim 250 pagina's fijn druk op een formaat dat echt niet in mijn broekzak past, betekende voor mij weer een ontzettende leesworsteling. De AI-zoeker van Ecosia omschrijft een zakboek als een compact, draagbaar boekje dat bedoeld is om makkelijk mee te nemen en snel te raadplegen...zodat je snel antwoorden of hulp kunt vinden zonder uitgebreide literatuur te hoeven doorzoeken. En ook Erik lijkt dat - zij het met enige twijfel na te streven: 'hopelijk ook een praktische richtingwijzer zowel voor individueel goed ambtelijk handelen als voor de ontwikkeling van het institutioneel lerend vermogen van de ambtelijke dienst'. Nu, daar is helaas echt geen sprake van. Terwijl na zijn eerdere dikker dan dik boeken een zakboek heel welkom zou zijn geweest. Je gunt Erik en zijn gedachtengoed een empathische maar desalniettemin onverbiddelijke redacteur met een dikke rode stift. Er kan echt heel veel uit, maar soms moet er ook wat bij. In hoofdstuk 3 waar het even praktisch dreigt te worden, verwijst hij voor concrete draaiboeken en handleidingen naar zijn eerdere stoeptegels zonder die concrete zaken over te nemen. Tja dat is dan weer een gemiste kans voor een zakboek. Vanuit sympathie voor Erik en voor de goede zaak, rond ik hem naar boven af: twee bollen.  

Gelezen: Unlocking the full potential of behavioural insights for policy

Dit EU-rapport (zie link) blinkt niet per se uit in nieuwe inzichten, maar wel in het helder formuleren van hoe gedragsinzichten ten volle te benutten voor beleidsvorming. Het begint nog vrij basal met formuleringen als:

‘this report argues that policies are more effective when informed by extensive knowledge of human behaviour and that early BI (behavioural insights) integration can improve policy outcomes’. 

En met formuleringen om misverstanden weg te nemen:

‘When  BI  identifies  behavioural  barriers  or issues, this does not mean  that  the solution must be behavioural. BI can result in the recommendation of traditional policy instruments like regulations, incentives or information provision.’

Maar gaande weg gaat het wat meer over wat nu vaak nog ontbreekt aan de inzet van gedragsinzichten: 

‘First, BI is often seen as focusing too much on adapting individuals to the system, rather than addressing systemic issues themselves.  Second, BI is criticised for relying only on ‘soft’ interventions that have a limited and short-lived impact. Third, perhaps as a result of these perceived limitations, BI is often introduced to ‘fix’ existing policies instead of being used to guide the selection and design of policy options from the outset.’ 

Om te eindigen met hoe we gedragsinzichten in de volle breedte beter kunnen gaan toepassen van individu  tot systeem (zie figuur). Kijk en dat levert een uitermate inspirerend eindbeeld op.

Gelezen: Abundance - How we build a better future

In dit momenteel in de USA populaire boek, nemen auteurs Ezra Klein en Derek Thompson de Amerikaanse politiek nog eens goed onder de loep. Zij affichering zich met de Democraten, maar  kiezen ervoor - misschien juist daarom wel - de Democraten kritisch te beschouwen. De auteurs voelen zich wat ingeklemd tussen progressieven die bang zijn voor groei en conservatieven die allergisch zijn voor een interveniërende overheid, die probeert innovatie en groei aan te jagen. Terwijl Mazzucato de onmisbare rol van de overheid in deze toch overtuigend heeft aangetoond (zie link). Met degrowth hebben ze niets (zie ook link). Ze zien dit meer als een anti-materialistische beweging dan als een manier om het klimaat te redden. Zij erkennen dat vlees eten een megaprobleem is (ook in de USA is de helft van alle grond landbouwgrond en driekwart daarvan is voor vee en veevoerproductie bestemd) maar zij zien niet voor zich dat de politiek dit aan gaat pakken. Opoffering en schaarste zien zij als verliezende strategieën, want voor een politiek verhaal heb je narratief van het goede leven nodig. Dat sociaal-politieke argument onderbouwen ze, maar hoe we dan met de (planetaire) grenzen van de fysica om moeten gaan blijft wat onbesproken. Hoe dan ook, zij zien maar één weg vooruit: volop inzetten op overvloedige duurzame energie tegen een lage prijs, door slimme uitvindingen, maar vooral door daadwerkelijke toepassing en opschaling van die uitvindingen. De auteurs introduceren de zogenoemde Eureka-mythe; het blindelings vertrouwen dat de markt altijd zonder hulp van de overheid nieuwe technologie succesvol op kan schalen. In de weg zittende wetgeving vooral in progressieve staten in de USA houdt de daadwerkelijke toepassing van technologie in de fysieke ruimte tegen. Democraten hebben - aldus de auteurs - teveel de neiging om goed bedoelde doelen te stapelen zodat - fataal integraal - er niets meer van de grond komt. Daarom lukt het ook niet om in Californië 500 mijl hogesnelheidslijn aan te leggen in de tijd dat China 23000 mijl aanlegt. Inmiddels zijn ze daar in Californië al meer dan 10 jaar bezig met een MER die maar niet afkomt. Dat Amerika hier niet uniek in is blijkt uit een aangehaalde OECD studie waaruit blijkt tussen 1996 en 2019 in 55% van 29 bestuurde landen de productiviteit in de constructiesector is gedaald. Tijd voor een crisiswetmodel geven ze aan,  waar bij dan bepaalde type projecten op een fast track gezet worden. Het regeerakkoord lezende ga je bijna denken dat de Nederlandse politiek het boek ook al gelezen heeft (crisiswet netcongestie). Misschien hebben ze het hoofdstuk over het combineren van push (subsidies) en pull (advance market commitments) maatregelen om uitvinding en opschaling van een eigen AI-sector aan te jagen, ook wel gelezen. Er is daarentegen door de schrijvers van het regeerakkoord één verwijzing naar een studie wat over het hoofd gezien: "Uit onderzoek is gebleken dat het het toevoegen van één ambtenaar per duizend inwoners bij state departments of transportation  de kosten van de aanleg van een km snelweg met 26% doet dalen". 

        

BIT verdubbelt slagkracht door inzet van maar liefst zeven stagiairs

Maandag zijn zes van zeven nieuwe stagiairs bij BIT begonnen (de zevende begint in maart). Dat is gelijk weer een gezellige boel met studenten van opleidingen uit Nijmegen, Wageningen, Utrecht en Delft. Zij richten zich de komende maanden op onderwerpen als carpoolstimulering, voorbereid zijn op wateroverlast, omgaan met hittestress, drinkwaterbesparing in het MKB,  fietsstimulering en sociale veiligheid in het OV. Kom vooral op woensdagen langs om zeker te weten dat je ze kunt ontmoeten. 

 

Kennissessie Brede Welvaart binnen planetaire grenzen

Mede geïnitieerd door de voortreffelijk intradepartementaal samenwerkende Henny de Jong (DGMo) en Martina Roza (DGMI) heeft de Argumentenfabriek een jaar lang een denktank begeleid rondom het onderwerp uit de titel. Het eindrapport (zie link (achter privacy-opgeef-muur maar ook bij mij op te vragen)) ziet er prachtig uit met met van die hypertransparante en aantrekkelijke mindmapplaatjes eigen aan de  Argumentenfabriek. Tot mijn binnenpret kreeg ik zelfs het draaiboek van deze kennissessie in de vorm van een mindmap. Zo’n denktank met bijbehorend rapport is zeker een mooie manier om ons denken rond een taai onderwerp als dit op te rekken. Daar slagen ze voor het grootste gedeelte ook goed in. Mijn denken werd even wat teveel opgerekt bij een eerlijkheidsdefinitie  gebaseerd op (historische) verantwoordelijkheid waarbij een Nederlander van de huidige ruim 7 ton CO2 uitstoot per jaar naar een negatieve uitstoot van 6,6 ton CO2 zou moeten afdalen. Maar goed heel krachtig vond ik dan weer de aandacht voor uitbreiding van het huidige vaak gebezigde arsenaal aan beleidsinstrumenten met verbieden en deprivatiseren. Dat kan een stuk minder communistisch ideologisch zijn dan het wellicht op het eerste gehoor klinkt. Denk bijvoorbeeld aan het verbieden van fossiele reclame of het verbieden van de import van producten van buiten de EU die niet voldoen aan onze strenge duurzaamheidseisen (dat vindt Diederik ook, zie link). En onder deprivatiseren valt in het rapport ook het deelnemingenbeleid (ASA-masterclass afgelopen dinsdag!). We hebben met het huidige deelnemingenbeleid al een vinger in de pap bij bijvoorbeeld Schiphol en de haven van Rotterdam. Die vinger hangt er thans overigens wat lam bij, maar na enige sur place rek- en strekoefeningen kunnen we die vinger ook de goede kant op laten wijzen. Toch? In ieder geval een goed bezochte kennissessie op de zwarte trappen. Met helder presenterende auteurs Talitha Koek en Josefien Meerevoort in aanwezigheid van een tevreden SG die te kennen gaf ook echt wat te hebben met brede welvaart en planetaire grenzen. Het lijkt me dat we nu de toepassing van dit gedachtengoed moeten oefenen aan de hand van de vraag over bredewelvaartsdoelen uit het Beleidskompas. 

Lezing over cyber security fatigue

Er blijkt een naam te zijn voor het gevoel dat zich van je meester maakte toen je de verplichte training Digitale Weerbaarheid volgde. En die naam is cyber security fatigue. Dat is oa wat ik leerde van de lezing van Inge Wetzer (Bureau Veritas) ter gelegenheid van de Week van de Privacy. Deze irritatie van je als een imbeciel behandeld voelen ontstaat als een training uitgaat van de onterechte aanname dat het juist kennisgebrek is dat jou weerhoudt het door de organisatie gewenste gedrag te vertonen. Dit terwijl de oorzaak van jouw gebrek aan handelen veelal ook in gebrek aan motivatie (ik beken!) of gelegenheid zit. Aan de hand van gestandaardiseerde vragenlijsten heeft Bureau Veritas voor zo’n 20 cyber security gedragingen in beeld gebracht in welke mate no compliance te wijten is aan gebrek aan kennis en kunde (capability), gelegenheid (opportunity) of motivatie. Uit didactische- of verkoopoverwegingen - dat kon ik niet helemaal scherp krijgen - suggereerde Inge dat het altijd exclusief aan een van de drie schort. Gedragologen weten wel beter en ook de data die Inge presenteerde lieten duidelijk zien dat het zomaar aan alle drie kan liggen. Zo maakt maar 17% van werknemers bij een reeks bestudeerde bedrijven gebruik van een wachtwoordmanager en dat blijkt zowel aan de C, de en de M te liggen. Bureau Veritas had goede ervaringen met het het vergroten van self efficacy (het vertrouwen in eigen kunnen) door in kleine groepjes voor te doen (en meteen na te doen) hoe een wachtwoordmanager te gebruiken en daar meteen vijf van je belangrijkste wachtwoorden aan toe voegen. Dat lijkt me een goede aanpak. Wat dan weer niet helpt dat Bureau Veritas er in een (ander) experiment in slaagde bij 41% van de werknemers hun wachtwoord te ontfutselen door zich geraffineerd voor te doen als iemand van de helpdesk. De helft van de slachtoffers gaf mondeling het wachtwoord van hun werkaccount door, de andere helft deed dit via een fake website. Gelijk ophangen dus als je door de helpdesk gebeld wordt en er liever op vrijdagochtend maar even naar toe lopen. Dan heb je ook meteen het voldane gevoel van gelijk aan de beurt zijn. Goed voor de M. 

Economiekamer waterbesparing bij groot verbruikers

Vrijdag weer zo’n heerlijke Economiekamer mogen begeleiden. Deze keer  prachtig georganiseerd door collega Tim in coproductie met DGWB. Vooral de bijdragen van Roy Brouwer (University of Waterloo, Canada) en Erik Ansink (VU) waren voor mij - toegegeven niet de primaire doelgroep - zeer leerzaam. Zo kwam ik erachter dat de term ‘prijsinelasticiteit’ zich te absoluut in mijn brein had genesteld (binary bias). Ik had me bedacht dat prijsinelasticiteit betekent dat prijsprikkels niet werken, maar deze economen lieten zien dat een prijstoename met een procent gemiddeld genomen toch tot ruim een half procent minder watergebruik door industrie leidt. Je moet dus gewoon wat harder prikkelen. Met de door de grootgebruikers beklaagde 70% prijsstijging van de afgelopen jaren zou je gewenste 20% waterbesparing uit het Nationaal Programma Drinkwaterbesparing dus als vanzelf moeten kunnen halen. En dat werd door sommige gebruikers ook beaamt tijdens de Economiekamer. Zeker als je bij de totale kosten van het watergebruik ook de kosten voor afvalwaterzuivering meerekent. Het belang hievan werd dan weer door een andere spreker benadrukt. Daar komt nog wel het een en ander bij kijken zoals uit de bijgesloten slides blijkt. Dat je met tijdelijke gebruiksvergunningen moet werken en dat je beter moet gaan meten is daarbij een no brainer die overigens beide ook met klem door de EU cie gevraagd worden. Ook het idee dat je daarbij grondwater, oppervlaktewater en leidingwater als één voorraad zou moeten beschouwen lijkt me er een om vast te houden bij de herijking van het Nationaal Programma Drinkwaterbesparing waar tussen nu en juli aan gewerkt wordt. 

bron: Roy Brouwer

                                                                bron: Erik Ansink

Pinguin Fred leest Even tussen mij en mij (Elke Wiss)

Eerder lazen we van praktisch filosofe ElkeWiss Socrates op sneakers (zie link), nu dit boek over zelfonderzoek. En dat is hoog tijd want zij claimt - wellicht op Nederlandse talkshows afgaand - dat onze nationale sport is  'het stellig doen over dingen die we niet snappen'. Onze maatschappij, zo geeft ze aan, is niet gebouwd op kritisch denken maar op doen: 'We hebben ons zelf een denkwijze aangeleerd waarbij we lineair en probleemoplossend naar situaties kijken: we denken rechtstreeks van probleem naar oplossing'. Vandaar dat zij in haar boek de lezer probeert aan te zetten tot methodisch gestructureerd zelfonderzoek. Dat is nuttig, want met getraind kritisch denkvermogen doorzie je jouw zelfmisleiding beter. Je ziet helderder wanneer je redeneert vanuit frustratie, angst of wensdenken in plaats van feiten. Anders gezegd met Kahneman sprekend, zelfonderzoek traint Systeem 2 om kritisch te kijken naar wat Systeem 1 je voorschotelt. Dat zelf onderzoek is trouwens nog ingewikkelde kost en de gereedschapskist die zij aandraagt puilt uit. Voor verheldering kan je grijpen naar begripsonderzoek, conceptualisering en het onderzoeken van vooronderstellingen. Voor het toetsen en robuuster maken van je ideeën kan je gebruik maken van redeneren, argumenteren en problematiseren. Ten slotte kan je voor vernieuwing denken aan dialectiek (het verenigen van tegenstellingen) en out of the box denken. Dat laatste doet Elke door zich de vraag te stellen 'Hoe kan ik dit boek laten mislukken?' en mislukken is dan de situatie waarbij niemand met de door haar aangeboden oefeningen voor zelfonderzoek aan de slag gaat. Zo kwam zij op het idee de oefeningen vooral ook achter in het boek te zetten (zodat de leesflow niet verhinderd wordt) en ook door werkbladen op een gratis toegankelijke website te publiceren. Of dit ook echt helpt de lezer uit haar/zijn inertia los te weken is nog even de vraag, maar in ieder geval vier bollen voor de vrouwmoedige poging. 

    

BIT schoolt zich verder bij in Behavioural System Mapping

Van de week een prachtige training ondergaan van BUSARA. BUSARA is een internationaal opererend bureau dat vooral in de global south actief is. We werden dan ook simultaan onderwezen vanuit Mexico, Colombia en India met bijbehorend tijdverschil. Naast BIT hadden we ook collega's van DGMo, ASA, RWS, DGMI, EZK, KGG, RVO, RIVM, EUR en UvA in da house. In de voorbereiding waren we al wel tegen wat interculturele dingetjes opgelopen en ondanks eerder ingrijpen, betrof het eerste deel van de training toch bovenal mishandeling met een schier oneindige reeks slides over....mishandeling (gender based violence) in Guatemala. Maar gaande weg werd het steeds interessanter. BUSARA's in de vakliteratuur gepubliceerde handleiding voor systeem mapping kwam langzaam maar zeker steeds meer los van papier. We hebben oa veel geleerd over het begrenzen van systeem mappen door eerst als het ware de klantreis van het bestudeerde gedrag als back bone in de map te plotten. Dat helpt om factoren die te ver van de klantreis af zitten als overtollige ballast te verwijderen of tijdelijk te parkeren. Ook het valideren van concept-mappen met ervaringsverhalen werd overtuigend gebracht. Ik blijf me hoofd nog steeds wat breken over het slim opsporen van de juiste leverage points of hefbomen - relevante knoppen om het systeem te beïnvloeden (zie ook link), maar ik ben nu confused at a higher level. 

Raamovereenkomst Gedragsonderzoek - van nagel aan mijn doodskist tot feestelijk aftrapmoment

Collega's horen mij al ruim een jaar klagen en zuchten over de totstandkoming van het raamcontract voor gedragsonderzoek. Het was dan ook echt geen feest om het allemaal rond te krijgen maar dankzij Danielle, Eline en Stef is het uiteindelijk toch allemaal goed gekomen. Dinsdag hebben we op de zwarte trappen het feestelijk aftrapmoment van het raamcontract gevierd in aanwezigheid van de negen uitverkoren bureaus (verdeeld over drie percelen), beleidscollega's en collega's van DCO en natuurlijk BIT en niet te vergeten inkoop. De bureau's hebben zich allemaal kort gepresenteerd (dat deden ze echt goed) en wij hebben laten zien welke inkoopopdrachten er in de pijplijn zitten. Onze inkoopcollega heeft ook netjes strak in de tijd de procedures uitgelegd. Van strak in de tijd bij de procedures zelf is echter helaas geen sprake. De voorgestelde doorlooptijden voor opdrachten zijn dan ook schandalig lang te noemen. Voor inhuur bedraagt de doorlooptijd 10-12 weken. Ik kon het niet nalaten hardop uit te spreken dat we daarom hebben afgesproken dat mensen die overspannen dreigen te worden - en dus tijdelijk moeten worden vervangen - dit minimaal 12 weken van te voren aan moeten kondigen. Ook heb ik al gefilosofeerd over een preconceptie-aanmeldsysteem voor zwangerschapsverloven, maar dat heb ik dan gelukkig weer niet uitgesproken. Maar goed nu heb ikhet wel opgeschreven :-) Ondertussen gaan we een kennismakings-, charme-  en ontzorgings-offensief richting de inkoopadviseurs starten met als doel aan de hand van een heldere klantreis (wie moet wat wanneer doen?) alle doorlooptijden richting de één maand te krijgen.  

Economiekamer waterschapsbelastingen

Vorige week vrijdag was weer zo'n prachtige Economiekamer (zie ook link en link voor de eeste twee Economiekamers) deze keer voortreffelijk georganiseerd door Phylicia en Linde (in collegiale coproductie met collega's van de UvW en DGWB). De waterschapsbelastingen lijken ook gecorrigeerd voor inflatie flink te gaan stijgen. Dat is allemaal niet zo mooi, al helemaal niet voor de minima. En wat ook niet helpt, is dat de kostenverschillen tussen waterschappen gewoon ook flink groot zijn. Dat zit hem enerzijds in verschillen in de grootte van de kosten van de opgaven voor de waterschappen en anderzijds in verschillen in het aantal ingezetenen waarover die kosten verdeeld moeten worden. Genoeg redenen om eens opbouwend economisch te twijfelen aan de houdbaarheid van het huidige belastingsysteem van de waterschappen. Oud-collega en oud-hoogleraar Herman Havekes presenteerde hier prachtig over en ging daarbij het historisch perspectief niet uit de weg (heerlijk!). Succesvolle interventies uit het verleden bieden dan wellicht geen garantie voor de toekomst, maar zijn het herontdekken desalniettemin meer dan waard. Herman doelt dan op de subsidie die in de jaren zeventig de bouw van rioolwaterzuiveringsinstallatie mogelijk maakte en zo bijdroeg aan het succes van de Wet Verontreiniging Oppervlaktewater. Ook het laten betalen voor grondwater (en opp water) is wat hem betreft een goed idee en daarin is hij niet alleen, want de EU-cie vindt dit met de Kaderrichtlijn Water wapperend trouwens ook. Corine Houben van het aan de RUG verbonden Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden is op verzoek van de Brabantse waterschappen ook diep in de materie gedoken. Zij kwam met een afwegingskader om de politiek te helpen te kiezen uit verschillende kostenverdelingsprincipes als die van het profijtbeginsel, de vervuiler betaalt-principe en het solidariteitsbeginsel. Dat hielp en dat helpen kon ook zeker gezegd worden van de bijdragen van PBL, CPB en SZW bestaande uit verfrissende economische blikken van buiten de waterwereld. Voor mijzelf destilleerde ik achteraf - geheel voor eigen rekening - deze inzichten uit dit samenzijn:

• Gooi de discussie niet op één hoop. Verschillende rechtvaardigheidsprincipes horen bij verschillende waterschapstaken: voor watergebruik (profijtbeginsel), voor zuivering (de vervuiler betaalt), voor dijken (solidariteitsbeginsel) en voor waterbeheer (voor het basisniveau droge voeten solidariteitsbeginsel, voor uit de hand gelopen peilvakkologie profijtbeginsel); 
• Maak onderscheid tussen de problematiek van kostenverdeling tussen waterschappen en binnen waterschappen (huishoudens versus andere sectoren en tussen huishoudens (lage inkomens)).
• Zet mogelijke interventies in volgorde in de tijd. Snel aan de beurt zijn: (1) Een reële prijs op grond- en opp water (moet ook van de EU cie);  en (2) een  oplossing voor de verschillen tussen waterschappen (door bijvoorbeeld het HWBP weer volledig door het rijk te laten betalen (zie ook link)). Meer fundamentele wijzigingen kunnen later.
• Maar dat gezegd hebbende: Ook oog blijven houden voor de nuloptie niets doen. Dat moet ook van het Beleidskompas 😊    

 

Mijn plek op klantreis naar de e-auto

Stef en Kirsten hebben samen met de collega's van DuMo een prachtige gedragsanalyse naar kansen en belemmering op weg naar de aanschaf van een elektrische auto laten maken. Ook is een klantreis opgeleverd en die maakte mij nieuwsgierig naar waar ik dan zelf uithang in die klantreis. Daartoe heb ik onze fossiele Volkswagen-UP in de rekentool 'Laadtankvergelijker' (zie link) van de Vereniging Elektrische Rijders eens vergeleken met een elektrische variant van de Up. Tja en dan loop ik er ontzettend tegen aan dat ik vanaf mijn bovenwoning niet kan laden op eigen balkon. Bij een laadpaal van de gemeente Den Haag - niet eens exorbitant duur in vergelijking met sommige andere gemeenten- is het laadtarief per KWh 76% hoger dan dat wat uit mijn eigen stopcontact komt. Dat wringt, zelfs wetende dat ik ook met een Haagse paal op jaarbasis met de e-Up nog wat goedkoper uit ben dan met de f-UP bij de benzinepomp. De total cost of ownership bij de e-Up blijft overigens nog wel hoger dan die van de f-Up volgens RVO (zie link).  Hoe dan ook als het puntje bij (oplaad)paaltje komt hebben mensen met een eigen laadpaal én veel minder laadgedoe (nul reistijd, altijd plaats en onbeperkt mogen paalkleven) én ze zijn veel goedkoper uit (met aftrek van de aanschaf van de laadpaal natuurlijk), zeker als ze ook zonnepanelen en een dynamisch contract hebben. Dat voelt onrechtvaardig; zelfs ik krijg ik hier al wat plaatsvervangend hooivorksocialisme van. Als we er niet in slagen de tarieven van de gemeentelijke laadpalen naar het niveau van het eigen stopcontract te brengen, verwacht ik nog een moeizame tocht op weg naar de 100% elektrisch; omvangrijke doelgroepsegmenten zullen ongevoelig blijken voor goed beredeneerde interventies als verlengde probeeracties en gerichte communicatie. Daarom is het ook geen gek idee om gemeenten blijvend te stimuleren een laadkabel over de stoep te gedogen - mits er gebruik gemaakt wordt van kabelmat of kabelgoot. Voor de huishoudens die op eigen terrein kunnen parkeren (schijnt zo'n 45%) te zijn, heeft 55% nog geen e-auto. Deze groep vormt sowieso al een kansrijk doelgroepsegment.  Fotobron: laadthuis.nl 

      

Blogjaaroverzicht 2025: 25 inzichten die ik graag blijf onthouden

 "Wie kritisch is stelt open vragen en toetst de antwoorden aan een inhoudelijk uitgangspunt; wie cynisch is stelt vragen waar geen goed antwoord op bestaat, omdat hij simpelweg de ondervraagde - of diens motieven - niet vertrouwt." (Pinguïn Fred leest Voor ieder wat waars van Rob Wijnberg)

“Sociale mediabedrijven zullen keuzes blijven maken tegen het publieke belang, tenzij de overheid resoluut ingrijpt. De overheid moet de sector dwingen tot certificering, governance en transparantie, met onder andere het mededingingsrecht als dwangmiddel” (Gelezen: De domheid regeert van Sander Schimmelpennick)

“Als iets collega’s doet reageren is dat om eerst zelf iets op te schrijven waar de beleidscollega het niet mee eens is. Zo laat je het not invented here syndrome natuurlijk goed voor je werken.” (Met FEZ op de zwarte trappen)

“Al eerder was tijdens de gedragsstudie naar de toepassing van het beleidskompas binnen IenW gebleken dat ook politieke kaders - waarbij doelen en middelen bijvoorbeeld al in een regeerakkoord vastgeklonken zijn - de enthousiaste toepassing van het beleidskompas in de weg kunnen zitten.” (De Leesjutter 8: Volhouden en doorgaan -escalatie in commitment in het openbaar bestuur – NSOB)

“Dode paarden ontstaan als de verwachtingen hoog zijn, maar de intentie om iets te doen laag. Er is weinig geld of menskracht, of mensen geloven diep van binnen niet in de ambitie (en spreken dat niet uit)”. (Pinguin Fred leest Stop - stopstrategie voor organisaties)

“Maar goed als je weet dat 40-70% van de CO2 uitstoot in individueel gedrag zit en CO2-reductie is op te bouwen uit tientallen zo niet honderden duurzame doelgedragingen, liefst ondersteund door beleid dat die doelgedragingen makkelijk en aantrekkelijk maakt. Nou dan ga je als van zelf op zoek naar behapbare short cuts.” (In company training: mindset)

“Ik kan er namelijk maar niet over uit dat we totaal gelaten, onverschillig en  zonder aantasting van onze beroepseer er al decennia vrede mee lijken te hebben dat de autobezetting in de ochtendspits (momenteel 1,03-1.05) zo beschamend laag is.”( Symposium Mobiliteitsarmoede II: Van volle wegen naar volle auto's)

“De EU cie lijkt erg gecharmeerd van open access en aanbesteding in concurrentie. Dat het niet lukte om een econoom te vinden die deze overtuiging met volle overgave wil steunen als beste oplossing voor het Nederlandse hoofdrailnet, geeft te denken.” (Economiekamer Marktordening Spoor)

“De als mantra herhaalde eis dat de overheid 'naar de burger moet luisteren' betekent eigenlijk dat de overheid moet gehoorzamen.”( Gelezen: De vierde macht. Reflecties op een goede overheid)

“De Social Practice Theory (SPT) waarschuwt voor kleine aanpassingen binnen de status quo waardoor kansen voor grote veranderingen op grote schaal over het hoofd worden gezien. Dus in plaats van te kijken naar minder of korter douchen stelt de SPT dat je moet kijken naar een nieuwe social practice van jezelf wassen.” (BIT bühne: Minder vaak douchen of toch maar splashen?)

“Het gaat bij leverage points dan bijvoorbeeld ook om het belang van een reclameverbod op vliegreizen; reclame vergroot de reislust (bij mij wel in ieder geval) en draagt bij aan de overtuiging dat recht op verre vliegreizen onderdeel uitmaken van de kwaliteit van leven.” (Getraind door onze Engelse collega's van BIT UK)

 “Het zijn de schotten in de caviabak daar neer gezet en soms verschoven door politiek en bedrijfsleven die de route bepalen. Een route die veelal leidt naar de ongezondste of minst duurzame keuze. Dit terwijl de illusie bestaat van individuele maakbaarheid: dat iedereen zijn eigen caviarace loopt in een lege bak waarin je eigenhandig en met slim denkwerk je persoonlijke schotten positioneert. (Gelezen: "Eigen planeet eerst" van Roxane van Iperen)

“Zo is de afstand tussen kraan en afvoerputje zo kort dat de tijd tussen dat drinkwater van essentiële levensbehoefte in afvalwater transformeert 0,1 seconde bedraagt. Laat dat eens op je inwerken. “ (ASA masterclass: De kracht van verbeelding)

“Het rijksbeleid in zake AI is vooralsnog te karakteriseren als ‘meestribbelen’. Maar een snelle rondgang leert, dat vooral jonge ambtenaren zich daar weinig aan gelegen laten. Dan maar beter leren hoe je slim, veilig en verantwoord met AI omgaat.” (AI-training voor beleid en gedrag)

“Mensen bij de Provincie en rijksoverheid overschatten de mate waarin gemeenteambtenaren contacten met burgers hebben. De contacten die er zijn, zijn veelal alleen met klagende burgers.” (BIT directeurenoverleg: De beleidsmedewerker als bottle neck)

“Wetenschappers kunnen nogal eens een negatieve attitude jegens beleidmakers hebben. Althans beleidsmakers percipiëren een vorm van arrogantie en cynisme bij wetenschappers. Ik laat het even aan mijn lezers of en bij wie dit herkend wordt.” (Gelezen: Modelling for policy is more than policy modelling door Alexander Melchior)

“De wegblokkades van Extinction Rebellion moeten het tegenwoordig bijna zonder deelnemers stellen en slagen er maar niet goed in ‘ons tot de emotionele arbeid aan te zetten om zelf vast te stellen hoe donker de toekomst is’ of ‘ons echt te confronteren met een toekomst die we willen negeren’”. (Gezien (twee keer): documentaire The System)

“Ondertussen is er ook een initiatief van mensen die met name voorheen actief in de luchtvaart waren; Call aviation to action. Met hun insiders-kijk op de hanteerde business modellen zien zij het helemaal uit de hand escaleren met de luchtvaart. Als we niets doen kan de bijdrage van de luchtvaart aan de opwarming van de aarde in 2050 tot 22 procent toenemen.” (Vliegbelastingologie en de Wet van Tinbergen)

“Als je werkeenheid groter dan 9 mensen is, moet je niet eens proberen dit een team te noemen. Gytha gaat uit van 5-9 mensen als teamgrootte” (Pinguin Fred leest Waarom zegt niemand er wat van?!)

“Daarbij moet vooral ook de handhaving  op het voldoen aan Europese normen van geïmporteerde producten een stuk beter dan nu. Dat is - zo zegt Paul - geen kwestie van uitvoerbaarheid, maar van het beschikbaar stellen van capaciteit.” (Gelezen: Paul Schenderling’s Continent van de kwaliteit)

“Nog steeds vindt 1/3 van de NL dat zwarte piet zwart moet zijn. Een klein etnografisch onderzoek in mijn omgeving doet vermoeden dat er reactantie zit op het gevoel als iemand met een kwaadaardige ‘hostile bias’ gezien te worden, terwijl deze mensen bij de veel minder verwijdbare apathische bias thuis lijken te horen. Een deel van de zwarte piet minnende NL’ders lijkt vervolgens zo opgefokt te raken van morele verontwaardiging dat ze alsnog aansluiting vinden bij de hostile bias.” (Graag wat begrip voor de discriminerende mens in ons)

“ We laten zien dat met optimale tolheffingen alle forenzen beter af zijn in een wereld met spitsheffingen dan in de wereld zonder, zelfs als alle inkomsten uit tolheffingen verloren gaan (geen terugschuif).....De combinatie met carpoolen vergroot de doorvoer van de weg (gemeten per forens, niet per auto), waardoor het beschikbare aanbod effectief wordt vergroot en de vraagzijde dus beter af is".   (Goed idee! Carpoolen slim combineren met spitsheffing)

“Eigen belang, geloof in effectiviteit en gepercipieerde eerlijkheid zijn belangrijke verklarende factoren voor steun voor klimaatbeleid. Zorgen over het klimaat is geen verklarende factor om de doodeenvoudige reden dat die in alle 18 landen gewoon al heel groot (en gelijkmatig groot) is onder de respondenten. “ (Tinbergen-lezing door (gedrags)econome Stefanie Stantcheva)

“Overheden kunnen het niet laten bij een moreel appel op ons gedrag - dat werkt niet, of zelfs averechts. Het systeem waarin wij ons gedrag vertonen moet veranderen.”  (Diederik Samsom gaat vol voor gedrag)

“Wat haar betreft gaat het erom de keuzeomgeving passend te maken bij de ruimschoots aanwezige wil om gedrag te veranderen en dat raakt dan weer sterk aan betaalbaar, beschikbaar en beter. De derde gast Jeroen Smit sluit daar bij aan met zijn oproep de koopprikkels van fossiele reclame uit de publieke ruimte te verwijderen. Hij verklaart ten slotte de grote steun van het klimaatberaad voor de aanbeveling tegen voedselverspilling met onze bijna universele afkeer van verspilling. “ (Klimaattalkshow over Monitor Duurzaam Leven en advies Burgerberaad)