Tijdens de Dag van het Gedrag was ik bij de lezing van Martijn Bemelmans (DPC-MinAZ) die een uur lang klassiek en onderhoudend college gaf over het promotieonderzoek dat hij in Nijmegen doet. Met kwalitatief onderzoek in de vorm van 22 diepte interviews probeert hij te achterhalen hoe mensen tot grote en radicale duurzame gedragsverandering komen (denk aan in één keer vegan worden, helemaal stoppen met vliegen, de auto de deur uit doen of geen nieuwe kleren meer kopen). Fascinerend om zo in de dikke data te duiken (zie link). Mensen kunnen jarenlang rondlopen met een sluimerend gevoel van onvrede met de status quo van hun eigen imperfecte gedrag en er evenveel jaren in slagen hun ongemak te negeren of weg te redeneren. Zelf ben ik daar in alle bescheidenheid bijvoorbeeld best heel goed in. Tot uiteindelijk een ogenschijnlijk klein duwtje de radicale duurzame gedragsverandering doet ontstaan. Bij de 22 deelnemers ging het daarbij bijvoorbeeld over het lezen van een boek over de bio-industrie, of een plotseling inzicht terwijl je met je vriendinnen in een kledingwinkel staat. En een paar stappen later sta je aan mensen in jouw sociale bubbel te vertellen dat ze het verkeerd doen. Dat geeft dan weer ongemak van een ander type; mensen met een hogere morele standaard bedreigen ons positieve zelfbeeld (zie onderzoek Naomi Ellemers link). Dat kan er dan weer toe leiden dat je je sociale bubbel gaat updaten of dat de ander dat doet natuurlijk. In ieder geval een mooie studie waar we er meer van kunnen gebruiken. Niet voor niets breek de JRC een lans voor kwalitatieve studies als onderbouwing van beleid (zie link)
KIS en meer
zondag 15 november 2026
BIT stapt in AI gedragspilot
Eén van de bureaus waarmee wij regelmatig samenwerken heeft de afgelopen jaren gewerkt aan een AI tool voor gedragsanalyses en interventie-ontwikkeling en BIT IenW gaat de uitdaging van een pilot aan. De komende vier maanden gaan we oefenen. Dat zit zo:
- De tool bevat een database van duizenden wetenschappelijke artikelen en grijze literatuur en wordt wekelijks aangevuld.
- De servers staan in Europa en prompts en geupload achtergrondmateriaal blijven vertrouwelijk. Al blijft natuurlijk gelden dat we geen vertrouwelijke zaken uploaden.
- Wat de tool doet is rekenen aan de verwachte effectiviteit van maatregelen om verschillende mogelijke doelgedragingen te bereiken. Ook heel fijn: De uitkomsten bevatten foutenmarges.
- De tool is zowel intern (op trainingsset van effect data) als extern (op reeks effectdata die niet in de trainingsset zaten) gevalideerd.
- Deze week gaan we in conclaaf om evaluatievragen te formuleren en om onderling praktische afspraken te maken.
- Dit gaat minder goed werken dan AI voor het oplossen van wiskundige problemen. Daarbij geldt dat bij wiskunde automatische bewijsverificatie mogelijk is op van de grondbeginselen van de wiskunde en de fundamentele regels van de logica (zie ook link). Voor gedrag heb je te maken met de onvoorspelbaarheid van sociale en politieke factoren in de echte wereld.
- Tijd en geld gaat met name zitten in het uittesten van interventies in die echte wereld. Dat kan AI nog niet van ons overnemen. Al zou het al geweldig zijn om een betrouwbare voorselectie van kansrijke maatregelen met AI te verkrijgen.
- De AI uitkomsten moeten voor een mensenbrein herleidbaar zijn om vertrouwen te generen. Fijn dus dat de effectberekeningen gepaard gaan met een lijstje literatuurverwijzingen om een soort van comfortverhogende check mogelijk te maken.
bron: Volkskrant
Pinguïn Fred leest Ambtenaren met ballen
Meedoen met de bespreking? Dat kan 23 november om 16.00 uur online. Over ballen gesproken....het is al weer even geleden, maar dit boek scoort voor mij toch echt de maximale vijf Pinguïn Fred-ballen. Ik had nog wat af kunnen trekken voor de soms wat mindere hoofdstukjes en ook omdat de praktijkvoorbeelden misschien wat te eenzijdig uit de wereld van gebiedsontwikkeling komen, maar dat zou niet terecht zijn. De vijf ballen worden gescoord op herkenbaarheid van het ziektebeeld van de ambtelijke werkomgeving (één bal), de geslaagde pogingen om de observaties van de auteur (Wessel Tiessens) te combineren met wetenschappelijke inzichten (één bal), praktische toepasbaarheid van een flink deel van de aanbevelingen en hacks (één bal) en last but not least de begripvolle confrontatie met mijn eigen tekortkomingen (twee ballen). De auteur bouwt het boek op langs eerst het ziektebeeld, gevolgd door vijf versnellers (van ego- naar eco-leiderschap; de kracht van teamwork, stop met praten, begin te begrijpen, de kracht van rituelen en verhalen die bewegen) langs vier arena's om uiteindelijk uit te komen bij twaalf systeemhacks die het leven leuker maken. Natuurlijk ook nu weer teveel om samen te vatten daarom wat goed getroffen essenties:
- Een cultuur van veilige stagnatie. Er is sprake van een kleilaag van controllers en afstemming die niet uit kwade wil bestaat, maar uit het systeem dat falen afstraft en stilstand beloont.
- Volgens onderzoekers van de Harvard Business School vergaderen mensen gemiddeld 23 uur per week en 71% van die vergaderingen wordt als onproductief beschouwd. Slechts 37% van de vergaderingen leidt daadwerkelijk tot een beslissing. Dat wordt erger naarmate er geen agenda is en die is er vaker niet dan wel: bij zo’n 60% van de eenmalige vergaderingen ontbreekt er één.
- Psychologische veiligheid betekent niet dat alles leuk en gezellig is. Het betekent dat mensen zich veilig genoeg voelen om te zeggen wat moet worden gezegd, ook als dat ongemakkelijk is.
- PWC-rapport Feiten en effecten wet- en regelgeving op uitvoeringsorganisaties: hun conclusie tussen 2005 en 2024 is de regelgeving met 147% toegenomen. Het aantal uitzonderingen op die regels groeide met 88%. De verwevenheid tussen wetten verdubbelde. En de productiviteit? Die daalde met 9%
- Meer ruimte geven aan 'nee'-zeggen. Wat is de eerste stap die je morgen zet? Een echte ja overleeft die vraag een nep-ja niet. De Nederlandse vergadercultuur is gebouwd op schijnconsensus. Door expliciet uit te nodigen nee te zeggen, maak je het systeem eerlijk. Je maakt weerstand zichtbaar. En zichtbare weerstand kan je adresseren. Onzichtbare weerstand niet.
- Doe niet alleen een check-in, maar ook een check-out: Wat was het belangrijkste dat we vandaag hebben besproken? En wat doe je morgen als eerste?
- De rituelen herijken: Dus elke drie maanden moet je eigenlijk stilstaan bij de vraag: werken onze gewoontes nog? Maak een lijst voor alle terugkerende gewoontes in het team. En wees eerlijk. Sommige rituelen waren geweldig maar zijn nu klaar. Deze categorie is de moeilijkste, want het voelt als ondankbaarheid om iets af te schaffen dat ooit goed werkte.
zondag 8 november 2026
Economiekamer Droogte - economische instrumenten
Erik Ansink (VU) mocht voor de tweede keer optreden in de Economiekamer. In zijn presentatie stelde hij experimenten voor met twee economische instrumenten; schrappen vastrecht op het drinkwatertarief (en verhogen van het tarief per kuub) en verhandelbare waterrechten a la Californië, Spanje en Australië. Wat ik van te voren niet echt had verwacht - maar wat toch gebeurde - was dat beide instrumenten niet echt warm werden ontvangen. Eén van de reflectoren vond sturen op drinkwatergebruik vooral een non issue kijkend naar de totale waterbalans in NL. Daar denkt het beleid toch anders over gezien de herijking van het Nationale Plan van Aanpak Drinkwaterbesparing. Een andere reflector was vooral bang dat mensen met een kleine beurs hun gedrag aanpassen, maar dat de zwembadvullende grootgebruiker nauwelijks prijselasticiteit zal vertonen. Zelf denk ik dat je hier best elegante experimenten mee uit kan voeren om te bezien hoe het in de praktijk uitpakt. En met subtiele instrumenten als 'increasing block tariff' voorkom je dat je Jan met de Pet te hard treft. De verhandelbare waterrechten werden ook al niet echt toegejuicht. Daar kan ik me iets meer bij voorstellen omdat - maar dat werd dan weer niet genoemd - je wel een met bemetering ondersteunde min of meer complete waterbalans als onderlegger moet hebben. En daar zijn we zoals de Europese inbreukprocedure in deze ook laat zien nog ver vandaan. Over het belang van een waterbalans heb ik al eerder geschreven op basis van mijn Australische observaties (zie daar is ie weer link)
Economiekamer droogte - rol van de overheid
Vrijdagochtend weer zo'n inspirerende Economiekamer meegemaakt. Deze keer over watertekort en droogte. Vijf mooie bijdragen, twee ronde reflecties en ......12 minuten om de lunch naar binnen te krijgen. Tja het was wel wat gehaast deze keer, niet in de laatste plaats omdat de zalenverhuur ons had omgeboekt naar een andere locatie. Dankzij een niets aan het toeval overlatende collega (Linde!) kwamen we er nog een soort van op tijd achter, maar dat betekende dan weer niet dat we op tijd konden beginnen. Een prachtige KiM-presentatie over droogte en de binnenvaart liet zien dat de sector zichzelf na al wat eerdere droge jaren goed aan het voorbereiden is. Daarbij wordt niet meteen heel erg naar de overheid gekeken om te compenseren of anderszins op te lossen. Wel is de overheid aan zet om de waterstandsvoorspelling gedetailleerder en actueler te maken zodat schippers precies weten waar de bottlenecks in hun route zitten en daar hun beladingsgraad op aan kunnen passen. Ook vanuit andere sectoren wordt zeker niet louter naar de overheid gekeken. Zo organiseren glastuinders zelf al iets van een watermarkt. De overheden zien voor zich zich wel een rol weggelegd bij het bieden van transparantie rond de vraag tot wanneer blijft de overheid mijn watervraag accommoderen of rond de vraag wanneer kan ik hoeveel water van welke kwaliteit verwachten? Omdat we ook als overheid maar zoveel kunnen weten (de zomer van 2026, verwachtte we begin dit jaar op z'n vroegst in 2040) heeft transparantie ook z'n beperkingen. Vandaar het idee dat sectoren zelf ook met stresstesten aan de slag zouden moeten gaan. Verder ook voor de rijksoverheid de rol om afspraken te maken met buurlanden over waterverdeling. Dit werd na een diepgaande analayse van de Australische situatie al eerder voorgesteld (zie mijn H20-artikel link). Het eind oktober gepresenteerde European Framework for Climate Resilience biedt hier voor de handvatten.
TEAmsessie in een TEAkoepel
Deze blog gaat toch eigenlijk vooral om de foto. Laatst voor een team van luchtvaart een sessie geleid om tot samenwerkingsafspraken te komen. Dat was een heel mooi samenzijn. Niet in de laatste plaats van wege de locatie. Piepklein maar o zo charmant. Voor de nieuwsgierigen: het is de Koepel van Stoop.





