De Leesjutter 12: Rol data in het Beleidskompas

Het betreft hier een wat ongebruikelijke leesjutter-bijdrage omdat het hier geen boek bij de koffietafel betreft, maar een kleurrijke A3 infographic die ik 's ochtends vroeg op een ASA-bureau vond. Vast nog in concept en daarmee niet openbaar. Maar ik kan al wel verklappen dat de aanzet veelbelovend is en dat het sowieso een lovenswaardig idee is om na te denken over hoe je data zou kunnen gebruiken om met het beleidskompas in de hand  tot data-gedreven beleidsopties te komen. Een mild punt van kritiek is dat de aanzet nog wel heel processerig aandoet met veel CIO-achtige vakpraat die bij de gemiddelde beleidsmedewerker weerstand oproept. Wellicht zit er meer overtuigingskracht in het laten zien van voorbeelden waarbij data je instantaan anders naar beleidsopties doen kijken. Vanuit BIT hebben we het voorbeeld van de data-analyse van buitenlandse dienstreizen die laat zien dat de beleidsinzet op treinreizen op de middellange afstand op zijn best vrijwel niets op levert (zie plaatje en  link). Zo ook de pogingen om RWS-collega's die in Utrecht op (e-)fietsafstand van kantoor wonen uit de auto te krijgen. Weinig kansrijk zo bleek, omdat de data-analyse van een BIT-stagiair liet zien dat dit doelgroepsegment al nauwelijks met de auto gaat. Vorige week ook een mooi opiniestuk in NRC van Gert Huizing over data-analyse van verkeersdoden en oa het belang van kijken naar leeftijdscohorten (zie link). Ik heb Gert vrijdag gesproken en met een beetje geluk boek ik hem binnenkort in als BIT-bühne-spreker. Dank voor de tip Erik.  

BIT bühne: Prof. Denise de Ridder over de waarde van gedragsverandering op community-niveau

Denise de Ridder doet oa onderzoek bij energiecoöperaties. Dit mede omdat verandering op individueel niveau soms toch ook wat hopeloos en hulpeloos aan kan voelen, aldus Denise. Meedoen in een groep kan de ervaring vergroten onderdeel uit te maken van het systeem. Of in andere woorden; community nudges stimuleren gedragsverandering door het gevoel van verbondenheid en gezamenlijke verantwoordelijkheid te versterken. Maatschappelijke vraagstukken worden dan minder gezien als een individuele opgave en meer als collectieve uitdaging. Dit - zo laat Denise's onderzoek overtuigend zien - vergroot de bereidheid om samen in actie te komen en bij te dragen aan oplossingen voor complexe maatschappelijke problemen. Dan is het natuurlijk nog wel zaak om mensen eerst deel te laten nemen aan energiecoöperaties en bijvoorbeeld deelauto-coöperaties; die eerste stap blijft toch bovenal een individuele gedragsverandering. In een zeer geïndividualiseerde samenleving als de onze, valt dit niet mee denk ik. Dit doet overigens niets af aan de bevindingen van Denise. 

   bron: presentatie Denise de Ridder

Te gast op de DGWB-dag

Van de week een korte gedragstraining gegeven op de DGWB-medewerkersdag. Dat was leuk, gezellig en had een hoog reüniegehalte. Na wat introducerende slides over - hoe kan het ook anders - gedrag, heb ik de collega's laten oefenen met de EAST-(kwartet)kaarten (zie plaatje) rondom de vraag hoe je het gewenste doelgedrag easy, attractive, social en timely kunt maken. Dat werkte eerder al bijzonder laagdrempelig op de Innovatie Expo (zie link) en voor de FEZ-collega's op de zwarte trappen (zie link). Rond de doelgedragingen 'korter douchen' en 'vlooienband af doen voor je gaat zwemmen met de hond' (LET OP: bij de hond) gingen de collega's fanatiek aan de slag. Dat leverde naast hilarische en tegen sadisme aan schurende oplossingen ook betere diepe gedachten op. Zo stelden sommige bij de vlooienband de doelgroep ter discussie (Zijn de fabrikanten gewoon niet aan zet?) en anderen het doelgedrag  (is dit geen 'klein bier'-probleem? of waarom geven je je hond geen anti-vlooienpil?). Net voordat het uur voorbij was heb ik nog even benadrukt dat de collega's zouden moeten gaan denken in gedrag > houding > kennis in plaats van net andersom, wetende dat die laatste volgorde intuïtief ten onrechte meer voor de hand ligt, leek het mij goed dit even te benadrukken.

 

Gelezen: In the Long Run - The Future as a Political Idea - Jonathan White

Boekentip van ASA-Linde. Bijzonder boek. Te lezen als een soort van handboek voor het werken aan  lange lijnen. Maar daarnaast lijkt het mij ook goed als de leden van de Parlementaire Enquêtecommissie Corona het er nog eens bij pakken bij het schrijven van hun eindrapportage. 

Laten we met de eerste toepassing beginnen. Omdat we alles willen berekenen en modelleren en omdat dat alleen voor de niet te verre toekomst een soort van werkt, vergeten we na te denken over de wat verder weggelegen niet-berekenbare, maar wel verbeeldbare toekomst. Dat is een toekomst waarbij je algemene principes en ideologie als kompas kunt gebruiken. Omdat die toekomst verder weg ligt in de tijd kunnen we vrijer nadenken over diepere structuren en gewenste modellen voor onze economie, samenleving en internationale gemeenschap en over de strategieën om deze te kunnen verwezenlijken. Ook in tijden van gestapelde crisissen is het volgens White zaak oog voor de verre toekomst te houden en te doen alsof we nog tijd hebben. Wat daarbij niet helpt is dat ideologie een soort van vies woord lijkt te zijn geworden. 'Especially for public officials accustomed to avoiding anything that smacks of ideology a sense of emergency inspires a focus on immediate and practical steps'. Eerder in deze blog beschreven mooie voorbeelden van hoe je waarden en ideologie wél mee kunt nemen in (toekomst) studies vind je hier en hier. 

Dan de tweede toepassing. Crisissen nodigen uit tot een elitaire stijl van besturen al dus White. 'Situations of emergency encourage decision-making to be concentrated in executive hands, and encourage the exclusion of those whose priorities are different'.... 'they can embrace a politics based on style and charisma.' Of misschien wat verder van corona af  '..it reflects decades of waning confidence in the capacity and willingness of public authorities to pursue the collectieve good. Things become emergencies when you feel powerless to address them...'    

Het boek is zeer de moeite waard met ook nog mooie hoofdstukken over de geschiedenis van de toekomst, de relatie tussen democratie en de toekomst en over hoe de toekomst met de opkomst van consumentisme geïndividualiseerd is geraakt hetgeen ook bijdraagt aan een focus op de nabije toekomst. 

  

De Leesjutter 11: Zó werkt water in Nederland

Een prachtig boekwerk met de o zo bekende figuren van de Argumentenfabriek. Soms doen deze me wat gezocht aan (brainstormcharts die nu ook voor het presenteren van samenvattingen worden gebruikt), maar ze dragen wel gewoon heel goed bij aan de toegankelijkheid van het geheel. Dat moet ik natuurlijk ook gewoon toegeven. De figuren zijn sportief gratis te downloaden vanaf de site van de Argumentenfabriek, het ingebonden boek met daarin ook de begeleidende teksten is voor 30 euro te koop. Enerzijds krijg je dan iets moois voor je geld, anderzijds is het vrij bijzonder dat iets dat ook met belastinggeld gemaakt is, niet gewoon gratis als pdf is te downloaden. Een paar plaatjes licht ik er even uit:

• Als je het plaatje over de zoetwaterbalans ziet begrijp je wel waarom niet iedereen de noodzaak van waterbesparing inziet. Je kan er ook een technische innovatie-uitdaging in zien.
• Het plaatje met de rollen van inwoners is een mooie onderlegger voor het werken aan doelgedragingen (BIT-Eline staat dan ook in de lijst van meedenkers opgenomen). 
• Het principe van de 'vervuiler betaalt' bestaat nog steeds als leidend principe, het werkt alleen wat minder door dan wellicht gewenst is (zie blog vorige week)

Gelezen: ESB-special De Winst van een Schoon Milieu

Dit mag toch heus een ASA-topprestatie genoemd worden; een hele special van 105 pagina's over een schoon milieu (gratis te downloaden link). Heb h'm van kaft tot kaft gelezen en dit haal ik er zoal uit: 

• Heb met milieukunde dan wel geleerd gekregen dat het NL milieubeleid gestoeld is op het 'de vervuiler betaalt'-principe maar een aantal van de artikelen in deze special demonstreren dat daar in de praktijk maar bar weinig van terecht komt. Met misschien wel als meest pijnlijke concluderende zin in de hele bundel: 'De meest vervuilende sectoren betalen amper voor milieuschade die ze veroorzaken, terwijl ze juist de meeste publieke steun ontvangen' (pagina 90). Vooral de veeteelt en dan met name rundvee komt er slecht uit (pag 88).
• Een betoog voor smart hub beleid voor Schiphol 'kleiner in de minder rendabele overstapverbindingen, steviger verankerd in de lokale vraag en naar verwachting beter uitlegbaar aan omwonenden en politiek'(niet te verwarren met ant-hubbeleid) (pag 68). Want 'connectiviteit is pas een publiek belang als toegankelijk en betaalbaar is voor wie in Nederland woont, werkt of wil zijn'.   
• Erwten geven de laagste CO2 eq uitstoot per kg voedsel. Mocht je nog opzoek zijn naar een goed te hachelen vleesvervanger zonder ultraprocessed ingrediënten? (peasmaker ). Beetje jammer dat chocolade en kaas zo slecht scoren (zie pag 61).
• Veel artikelen verwijzen naar de studie van Sander de Bruyn (ook auteur in deze special) waarin het welvaartsverlies door milieu-emissies voor 2022 geschat wordt op 46 miljard euro. Dat is natuurlijk een duizelingwekkend bedrag, maar echte betaalpijn levert dat bedrag maar niet op (zie ook blog). Of zoals een gewaardeerde collega het laatst zei: 'Als je het voorkomt krijgt niemand het er bij. '. Nou vooruit bij drinkwater is die pijn een heel klein beetje voelbaar omdat we daar veelal itt de milieucompartimenten bodem en lucht, de viezigheid actief en tegen hogen kosten uit moeten verwijderen voor we het willen drinken. Die kosten worden doorberekend aan de klant en zien we in onze rekening. Als we ooit serieus werk willen maken van drinkbare rivieren gaan de kosten nog met ruim een factor 50 omhoog omdat we maar van zo'n slechts1,5-2 procent van het zoete water dat ons land bereikt drinkbaar water maken. 
• Een uiteindelijk functioneel maar toch ook wat misleidend plaatje waarin met een verspringende schaalverdeling de gemiddelde fijnstofconcentratie per buurt in 2024 vergeleken wordt met die uit 2011. (pag 40). 
• Ook een methodologisch onderbouwd pleidooi van Miners et al. om milieuverontreiniging en volksgezondheid in economische analyses en beleidsvorming veel meer met elkaar te verbinden. Goed getimed nu VWS en IenW elkaar zo goed gevonden lijken te hebben. 

Weer die vermaledijde kantoortuin

Een recent Vlaams onderzoek (zie link) laat zien dat van wie een eigen werkplek heeft op kantoor 38% graag elke dag naar kantoor gaat. Voor wie een flexplek in een kantoortuin mag uitzoeken is dit maar 13%. Slechts één op de drie mensen kan zich dan ook voldoende concentreren in een kantoortuin. Dit wordt precies zo gevonden in een reeks Nederlandse onderzoeken onder rijksambtenaren (zie overheidslink). Om de kantoortuin nog een beetje leefbaar te houden wordt daarin geadviseerd werkafspraken te maken over bellen, praten en overleggen. Deze onderzoeken laten ook zien dat de voorkeursplek sterk bepalend is voor hoe drukte op kantoor wordt ervaren. Kantoor wordt pas als druk beleefd als je niet kunt zitten waar je wilt. Tja, dat is iets wat bezettingscijfers niet in beeld kunnen brengen. Ondertussen zitten we wel met de gebakken peren. Goed beschouwd zijn we door hippe concept-ontwikkelaars misleid en nu zitten we met die kantoortuinen in de maag. Nog zo'n hip concept (DBFMO) maakt dat het terminal duur is om kantoorgebouwen opnieuw in te delen om de problemen ook echt op te lossen.