Economiekamer Droogte - economische instrumenten

Erik Ansink (VU) mocht voor de tweede keer optreden in de Economiekamer. In zijn presentatie stelde hij experimenten voor met twee economische instrumenten; schrappen vastrecht op het drinkwatertarief (en verhogen van het tarief per kuub) en verhandelbare waterrechten a la Californië, Spanje en Australië. Wat ik van te voren niet echt had verwacht - maar wat toch gebeurde - was dat beide instrumenten niet echt warm werden ontvangen. Eén van de reflectoren vond sturen op drinkwatergebruik vooral een non issue kijkend naar de totale waterbalans in NL. Daar denkt het beleid toch anders over gezien de herijking van het Nationale Plan van Aanpak Drinkwaterbesparing. Een andere reflector was vooral bang dat mensen met een kleine beurs hun gedrag aanpassen, maar dat de zwembadvullende grootgebruiker nauwelijks prijselasticiteit zal vertonen. Zelf denk ik dat je hier best elegante experimenten mee uit kan voeren om te bezien hoe het in de praktijk uitpakt. En met subtiele instrumenten als 'increasing block tariff' voorkom je dat je Jan met de Pet te hard treft. De verhandelbare waterrechten werden ook al niet echt toegejuicht. Daar kan ik me iets meer bij voorstellen omdat - maar dat werd dan weer niet genoemd - je wel een met bemetering ondersteunde min of meer complete waterbalans als onderlegger moet hebben. En daar zijn we zoals de Europese inbreukprocedure in deze ook laat zien nog ver vandaan. Over het belang van een waterbalans heb ik al eerder geschreven op basis van mijn Australische observaties (zie daar is ie weer link) 

 

 

Economiekamer droogte - rol van de overheid

Vrijdagochtend weer zo'n inspirerende Economiekamer meegemaakt. Deze keer over watertekort en droogte. Vijf mooie bijdragen, twee ronde reflecties en ......12 minuten om de lunch naar binnen te krijgen. Tja het was wel wat gehaast deze keer, niet in de laatste plaats omdat de zalenverhuur ons had omgeboekt naar een andere locatie. Dankzij een niets aan het toeval overlatende collega (Linde!) kwamen we er nog een soort van op tijd achter, maar dat betekende dan weer niet dat we op tijd konden beginnen. Een prachtige KiM-presentatie over droogte en de binnenvaart liet zien dat de sector zichzelf na al wat eerdere droge jaren goed aan het voorbereiden is. Daarbij wordt niet meteen heel erg naar de overheid gekeken om te compenseren of anderszins op te lossen. Wel is de overheid aan zet om de waterstandsvoorspelling gedetailleerder en actueler te maken zodat schippers precies weten waar de bottlenecks in hun route zitten en daar hun beladingsgraad op aan kunnen passen. Ook vanuit andere sectoren wordt zeker niet louter naar de overheid gekeken. Zo organiseren glastuinders zelf al iets van een watermarkt. De overheden zien voor zich zich wel een rol weggelegd bij het bieden van transparantie rond de vraag tot wanneer blijft de overheid mijn watervraag accommoderen of rond de vraag wanneer kan ik hoeveel water van welke kwaliteit verwachten? Omdat we ook als overheid maar zoveel kunnen weten (de zomer van 2026, verwachtte we begin dit jaar op z'n vroegst in 2040) heeft transparantie ook z'n beperkingen. Vandaar het idee dat sectoren zelf ook met stresstesten aan de slag zouden moeten gaan.  Verder ook voor de rijksoverheid de rol om afspraken te maken met buurlanden over waterverdeling. Dit werd na een diepgaande analayse van de Australische situatie al eerder voorgesteld (zie mijn H20-artikel link).  Het eind oktober gepresenteerde European Framework for Climate Resilience biedt hier voor de handvatten. 

TEAmsessie in een TEAkoepel

Deze blog gaat toch eigenlijk vooral om de foto. Laatst voor een team van luchtvaart een sessie geleid om tot samenwerkingsafspraken te komen. Dat was een heel mooi samenzijn. Niet in de laatste plaats van wege de locatie. Piepklein maar o zo charmant. Voor de nieuwsgierigen: het is de Koepel van Stoop.

Het I en S frame debat

In 2022 publiceerden Nick Chater en Georg Loewenstein een artikel dat sindsdien de gemoederen in de wereld van de gedragologie nogal bezighoudt. Het artikel behelst een soort van zelfkritiek op het vakgebied waar de auteurs ook deel van uit maken. De essentie van de kritiek is dat de gedragologie zich teveel bezighoudt met gedragsverandering van het individu (het i-frame) en te weinig met verandering van het systeem (het S-frame). Waarbij het i-frame beoogt individuen 'betere' keuzes te laten maken binnen een set van vaststaande spelregels (bijv. de betere keuze de snackbar op wilskracht voorbij lopen) en waarbij het S-frame zich richt op het veranderen van de spelregels die het keuzepalet bepalen waar individuen mee te dealen hebben (bijv. vestigingsbeleid gericht op minder snackbars). Vorige week was er een online debat met Chater en Loewenstein aan de ene kant en een aantal criticasters aan de andere kant. Hoewel beschaafd, werd de discussie ook wat venijnig. Het lijkt er daarbij een beetje op dat de auteurs wat als nestbevuilers worden gezien. Hoewel er ook wel terechte kritiek is op het artikel, zo is het onderscheid tussen S en I-frame niet zo scherp als de auteurs doen voorstaan (een valse dichotomie), pakt het in de praktijk vaak zo uit dat ze uiteindelijk grotendeels gelijk hebben. Dat hoeft niet of niet alleen aan tunnelvisie van de gedragologie te liggen of aan  methodes die vooral goed uitvoerbaar zijn op kleine eenvoudig toetsbare interventies (RCT's). Vaker ligt het wat mij betreft aan het vaak beperkte politieke draagvlak voor S-frame interventies. Als we dan bijvoorbeeld even voor de deur van de snackbar blijven staan: zo lang je overgewicht als een individuele keuze blijft zien, hoef je je als politicus ook niet druk te maken over een systeeminterventie en volstaat een niet-werkende campagne waarin nog eens verteld wordt dat je beter een wortel kunt eten dan een frikandel. Tenzij je vindt dat dat dan weer betutteling is, in dat geval doe je gewoon helemaal niets (zo ook voor alcohol zie link).    

Transitiepijn, risicomoeheid en de zoektocht naar een narratief

Afgelopen donderdag een prachtige sessie voor DGWB begeleid over de Nationale Aanpak Wateroverlast (NAW). Vijf (soms duo's) van wetenschappers presenteerden aanbevelingen voor de afronding van het nu nog in de conceptfase zijnde NAW. De invalshoeken waren daarbij ruimtelijke ordening, het in beeld brengen van de risico's op financiële schade, gedrag (!) en transitiekunde. Eerst in de middag en later tijdens de avond met bestuurders erbij werd bezien hoe de inzichten van de wetenschappers te benutten. Soms kan dat door ze al rechtstreeks een plek te geven in de tekst, soms door een proceshaakje op te nemen en soms door een kennisvraag te formuleren om die vervolgens op te gaan pakken. Vooral de inzichten over financiële schade kwamen denk ik goed aan (paper bij mij op te vragen) en daarnaast beklijfden twee termen goed: risicomoeheid en transitiepijn. Gedragswetenschapper Anne van Valkengoed (WUR) kwam met de term risicomoeheid. Omdat de mentale ruimte om op risico's te acteren beperkt is stelde zij de vraag: Hoe zorgen we voor langdurige klimaatadaptieve klimaatverandering bij burgers, zonder dat mensen risicomoe worden? Lisa Verwoerd (PBL) kwam met transitiepijn, de pijn die ontstaat wanneer economische belangen en rechtvaardigheid in het geding komen als je van optimalisatie naar transformatie gaat. Juist daarom zijn bestuurders ook zo naarstig op zoek naar een narratief. In zijn proefschrift zegt Kai Bellmann daar over 'A convincing narrative is one that highlights the advantages of climate adaptation while simultaneously outlining the consequence of not adapting.' Maar goed kom daar maar eens geloofwaardig om bij ongelijke verdeling van kosten en baten. Er wordt sowieso nogal in abstracto gesproken over het beoogde wondermiddel narratief, maar dat terzijde. Misschien valt er zowel voor risicomoeheid als transitiepijn nog wat inzicht te putten uit een slide uit Nieuw Zeeland die ik kreeg doorgestuurd.

 

      

Gelezen: Proefschrift over Behavioural System Mapping

Van de week ontving ik het proefschrift van Kai Bellmann (TuD)(zie ook blog)  Navigating Complexity - A Behavioural Systems Approach to Policymakers' Climate Adaptation Decision Making (zie link). Niet in de laatste plaats omdat Kai deelneemt aan de door mij te begeleiden paneldiscussie over Behavioural System Mapping op de Dag van het Gedrag heb ik het poefschrift eens goed gelezen. Dé grote verdienste van Kai is dat hij zich niet richt op de burger of consument (natuurlijk ook heel belangrijk) maar op de onderbelichte rol van de  beleidsmaker als subject van gedragsverandering. Naast tientallen interviews, workshops, Delphi-methode en system mapping waagt hij zich ook aan een beslissingsondersteunend systeem. Daarbij heeft hij goed in de gaten dat het daadwerkelijk gebruikt krijgen van een beslissingsondersteunend system een gedragsuitdaging ansich is. Hieronder een drietal highlights in bullets: 

• A convincing narrative is one that highlights the advantages of climate adaptation while simultaneously outlining the consequence of not adapting. 
• Seven key behaviours in climate adaptation policymaking based on their impact and changeability: (1) connect to other internal departments; (2) broaden adaptation focus beyond water issues; (3) engage in regional cooperation; (4) set-up pilot projects on adaptation; (5) communicatie climate adaptation ideas to leadership; (6) emphasise political benefits of adaptation; (7) involve departments in strategy development. 
• ... suggests that increasing policy makers' reflective abilities can aid them in navigating wicked problems. Metacoginition-focused ...tools could be a pathway to improve decision-making in public administration. (Ik zeg Beleidskompas!)    

Pinguïn Fred leest De Machtscode

Morgen is het weer Pinguïn Fred en dan bespreken we dit zwaarmoedige maar toch ook goed leesbare boek. In de eerste 80% van het boek schetst de auteur een schier oneindige reeks risico's van AI. Dat levert vooral  de neiging op om met een dekentje in een hoek te gaan liggen somberen (dit is vast wat bedoeld wordt met risicomoeheid (zie ook blog) niet te verwarren met, maar toch gelieerd aan cyber security fatigue (zie ook blog). Extra uitdagend met AI is, is dat we tegelijkertijd enthousiast, verslaafd, bezorgd en kwetsbaar zijn. Die combinatie draagt er vast ook aan bij dat we bij AI elke dag het gebruik accepteren zonder regels die het algemene belang bewaken. FOMO (Fear of missing out) maakt dat organisaties, bedrijven, overheden en individuen bang zijn dat ze de boot missen met het gebruik van AI toepassingen en dat draagt natuurlijk ook al niet bij aan een kritische beschouwing. De komende tijd is het 'de combinatie van de technologie, het geld dat er in wordt gepompt en de mensen achter de bedrijven tegenover de agenda en de moed van onze politieke leiders' die bepaalt hoe de risico's zich daadwerkelijk ontvouwen. De mensen achter de bedrijven krijgen daarbij overigens weinig complimenteuze kwalificaties als techno-utopisch, antidemocratisch, anti-Europees en soms fascistisch of techno-fascistisch. Om de lezer nog enigszins uit de depressie te trekken komt de auteur, oud-EU-politicus Marietje Schaake nog wel met een aanpak. Die begint met een nulmeting van onze digitale afhankelijkheid, gevolgd door een stresstest en een strategie om de gevaarlijkste afhankelijkheden aan te pakken en daarna nog veel meer overtuigende stappen (als ze uitgevoerd zouden worden). Als individu kan je ook wat doen, bijvoorbeeld gebruik maken van een Europese chatbot zoals Mistral. Nu gebruik ik die zelf al, maar die scoort dan gek genoeg weer best beroerd op de Transparency Index van het Stanford Institute for Human Centered AI. Omdat ik Marietje's emailadres niet kon bereiken, heb ik Mistral zelf maar eens gevraagd hoe dat zit (zie figuur).