Transitiekunde voor politici

De NRC-column van Ben Tiggelaar van vorige week laat zich lezen als een masterclass transitiekunde voor politici. Het in de column besproken werk van William Bridges legt namelijk als het ware een psychologische laag over de transitie X-curve van Loorbach heen. De afscheidsfase speelt zich in de afbraakcurve van Loorbach af. Leiders moeten vooraf oa in kaart brengen wie wat zal verliezen en welke emoties daarbij horen en beschrijven hoe de nieuwe (hopelijk toch ook aanlokkelijke) situatie eruit zal zien. Hier zie ik kansen voor de socio-techno imaginaries. In de neutrale zone moeten leiders oa de noodzaak en de voordelen van de verandering blijven uitleggen. In de fase van het nieuwe begin (die maar eens even in de opbouwcurve neer gezet) kunnen leiders gaan wijzen op de vooruitgang die gerealiseerd is. Het mooie is dat er al volop geoefend kan worden met tal van casussen richting burgers (maximum snelheid, vlees eten en vliegen) maar bijvoorbeeld ook richting boeren op het Malieveld. Vooral voor die laatste setting zie ik kansen voor een steile leercurve.

NWO Transities en gedrag: nog twee telefoonboeken te lezen

Zit in de beoordelingscommissie van de NWO call "Transities en Gedrag". Dat is een mooi onderwerp want de call richt zich specifiek op onderzoek naar gedrag en gedragsverandering die transities mogelijk maakt en versnelt. Laat dat nu net zijn wat we met zijn allen ontzettend nodig hebben. De transitie naar een rookvrije generatie duurt ondanks de inzet van toch geen kinderachtige beleidsmaatregelen inmiddels al ruim 30 jaar. Dit terwijl we voor iets nog veel belangrijkers als het oplossen van de klimaatcrisis nog maar zo'n 15 jaar hebben en nog grotendeels in de fase van de individuele keuzevrijheid zitten. Ik wil maar zeggen briljante ideeën voor versnelling van gedragsverandering zijn meer dan welkom.  Een leesversnelling zou trouwens ook best welkom zijn; heb twee goed gevulde ordners op tafel liggen met voorstellen die ik moet beoordelen op wetenschappelijke kwaliteit, kwaliteit van het consortium en relevantie & kennisbenutting. Daar maar eens even goed voor gaan zitten. Gelukkig regent het nog steeds in Scheveningen.

  

Waarom vinden we klimaatactivisten irritanter dan boeren?

Vast niet representatief en de vragen zijn wat sturend, maar de poll van Hart van Nederland laat wel zien dat het overgrote deel van de Nederlanders achter de acties van de boeren staat. Dit ondanks het filerecord, en de naamgeving van een actiecomité die een terroristische groepering niet zou misstaan. De klimaatactivisten van Extinction Rebellion (geen poll, maar ook een bijzondere naam) worden dan weer in tv-programma's en de (sociale) media weggezet als irritant terwijl ze zich voorbeeldig geweldloos gedragen. Hoe kan dat nu? Nou, nu volgt wat psychologie van de ijskoude grond waarin ik een verklaring bij elkaar speculeer. Ik denk dat een reden is dat van de boeren iets dreigt te worden afgepakt. Positief verwoord heb ik het dan over (een deel van ) hun bedrijf, professie en inkomsten en negatief verwoord heb ik het dan over hun verworven 'recht' om het milieu te vervuilen. De verliesaversie die hiermee gepaard gaat roept bij niet-boeren solidariteit op in ieder geval voor wat betreft de positieve formulering. Klimaatactivisten eisen van de overheid dat deze van ons allen, het verworven 'recht' om het milieu te vervuilen afpakt. Dat roept dan weer niet zoveel solidariteit op. De overgrote meerderheid van de Nederlandse bevolking vindt overigens wel dat er sprake is van door de mens veroorzaakte klimaatverandering en dat er wat moet gebeuren. Cardiovasculair onderzoek laat echter zien dat mensen fysiek gestrest raken bij het idee dat ze een aantal privileges moeten opgeven, zelfs al vinden ze dat rationeel best eerlijk. En van afpakken worden we met zijn allen niet alleen gestrest maar ook pissig. Naomi Ellemers stelt dat mensen met een hogere morele standaard ons positieve zelfbeeld bedreigen en dat dat wel verklaart waarom veel mensen vegetariërs (en klimaatactivisten voeg ik er dan aan toe) zo irritant vinden. Wat ook niet schijnt te helpen aldus een brievenschrijver in de Telegraaf is dat klimaatactivisten verzuimen de lach te gebruiken. Ondertussen is natuurlijk de vraag hoe lang boeren het volhouden om sympathiek gevonden te worden. De methodes van de tabaksindustrie overnemen en met Merchants of Doubt als handboek het RIVM belagen levert bij mij dan weer geen bonuspunten op. Opvallend genoeg speelt het gegeven dat de boeren grotendeels ongelijk hebben en de klimaatactivisten bijna helemaal gelijk, geen rol in mijn analyse.

Waarom ride sharing de files gaat oplossen.

Laatst hoorde ik van een collega dat de autobezettingsgraad in de ochtendfile gedaald zou zijn tot 1,03. Dat zou je als volgt voor je kunnen zien: 30 auto’s staan achter elkaar in de file en alleen in auto 29 zitten twee mensen, in de rest 1. Laat deze gedachte in tijden van heroverwegingen, groeiagenda’s en investeringsfondsen even op je inwerken.....Nee, nog iets langer..............nu moet ik eigenlijk volstaan met het adresseren van het probleem en niet de oplossing, maar deze presentatie is te mooi om niet te delen. De Israelisch/Amerikaanse gevierde gedragswetenschapper Dan Ariely (zie ook blog over geld) heeft zich nu ook in de file gestort. De videoregistratie laat zien dat hij onder andere aan de hand van mobiele telefoongegevens en dronebeelden het fileverkeer rondom een Israëlische stad analyseert. Hij heeft een mooi voorbeeld van een werkgeversaanpak en laat ook zien dat een financiële prikkel voor spitsmijden het beste werkt als je vooraf beloont ipv achteraf en dat een korting op de wegenbelasting daar binnen dan weer het beste werkt. De echte knaller is dat 90% van de mensen in dit onderzoek uitstekend zouden kunnen carpoolen. En uitstekend is dan gedefinieerd als binnen één kilometer van een potentiele reisgenoot afwonend die zowel voor de heen- als de terugreis binnen een kwartier van jou vertrektijd ook van plan was te vertrekken. Ik zeg DOEN! Nu weet ik dat de term carpoolen wat weerstand opwekt, dus als ik daar anderen een plezier mee doe is een ander woord van harte welkom (ride sharing schijnt hipper te zijn). Mooi is sowieso dat sociale media maken dat reizigers allemaal veel makkelijker te matchen zijn dan in de tijd dat het nog  carpoolen mocht heten. Verder past het bij mijn gevoel van rechtvaardigheid en common sense als  we het carpoolen financieel prikkelend regelen door flink huis te houden in de reiskostenvergoeding en het leasebakfetisjisme, maar wetend dat een beloningsconstruct waarschijnlijk helpt om het politiek voor elkaar te krijgen moeten we dat dan misschien maar doen. Wellicht de MaaS-pilots als draaggolf gebruiken? Als BIT kunnen we met gedragsinzichten mensen helpen uit hun gewoontegedrag los te komen en over hun ride share-koudwatervrees heen te stappen. Vanaf 19 min 02 sec tot 28 min 30 seconde gaat het in de presentatie over mobiliteit. Als je nieuwsgierig bent geworden naar waarom Dan een halve baard heeft moet je ook even naar 1 min 40 sec gaan..

#Hoe dan? Nep-nieuws bestrijden

 Vanwege het eerder beschreven belang van sterke instituties in tijden van transities wordt het nu tot echt tijd dat we beter worden in het bestrijden van nep-nieuws en de ondermijnende werking daarvan. In dit artikel wordt uitgelegd dat dat niet mee valt. Door in een omgeving met een overdosis aan informatie, algoritmes in te zetten gericht op het scoren van views en shares wordt de kans op verspreiding van nep-nieuws namelijk sterk vergroot. Temeer als daarbij handig gebruik gemaakt wordt van psychologische biases rond onzekerheid, angst en woede. Vastgesteld is dat gemiddeld genomen nep-nieuws zich zes keer sneller verspreid dan echt nieuws. Daarbij is het goed te beseffen dat sociale media maar één van de factoren vormen die het probleem van nep-nieuws verklaren. Daarnaast gaat het om de boodschap en de moeilijkst te adresseren factor: het publiek. Het publiek zoekt duidelijkheid en afsluiting rondom een maatschappelijk issue; deze zogenaamde neiging tot cognitive closure maakt dat mensen kwetsbaar zijn voor een ongenuanceerde opvatting. Dit verschaft ook nog identiteit en sociale media bieden dan weer de mogelijkheid zich onder groepen van gelijkgestemden te begeven. Als oplossing is wel eens genoemd het verbeteren van het kritisch denkvermogen van het publiek. Probleem is dat bijvoorbeeld klimaatontkenners en antiprikmensen zichzelf juist van die goede kritische denkers vinden. Ook fact check sites (telling: 188 initiatieven in 60 landen) helpen hier maar matig tegen, daar het lastig is de doelgroep te bereiken en nog lastiger deze te overtuigen. Onderzoek laat zien dat nauwe sociale contacten tussen factcheckers en kritische denkers wel kan werken. Dan moet de factcheckinfo wel goed onderbouwd zijn en dan mag er geen beledigende of neerbuigende taal gebruikt worden. Vandaar ook dat ik ze geen nep-nieuwsgekkies, maar kritische denkers noem. Dit is min of meer ook de aanpak die door de uit Zwitserland overgewaaide Operation Libero.

Verduurzaming bezorgen bij de bezorg- en retourlogistiek

Al twee uur voor de opening van het Festival Duurzame Mobiliteit zaten we van het BIT al ontzettend te workshoppen met praktijkexperts uit de wereld van de bezorg- en retourlogistiek. Meer en meer pakketjes worden via internet besteld en netjes thuis afgeleverd. Maar vaak zijn de mensen niet thuis en bijna net zo vaak worden aangeschafte pakketjes ook weer teruggestuurd. De koningklant verwacht tegenwoordig bovendien dat dat ook allemaal gratis kan. Niet zo gek dus dat zowel de collega´s die met duurzame mobiliteit bezig zijn en de collega´s die aan circulaire economie werken hardop nadenken over hoe dit alles duurzamer kan. Betrokken bedrijven kunnen in hun interne processen een hoop doen (en doen al een hoop!) om duurzamer te worden. Denk bijvoorbeeld aan minder lucht verpakken en de aanschaf van elektrische busjes. Maar de consumenten kan ook wat doen. Bedrijven kunnen consumenten daarbij verleiden de duurzame keuze te maken. Nu dat is natuurlijk een BIT-klus ten voeten uit. Opgedane inzichten rond het terugdringen van het aantal retouren waren oa: (1) zorg dat de productbeschrijving top is. Bij sommige bedrijven hebben ze daartoe een werkende learning loop. Ze analyseren de reden voor retourneren van spullen en passen daar de productbeschrijving op aan. Voorbeeld: Een bedrijf kreeg veel airco´s terug van het type waarbij een afvoerslang via het raam naar buiten moet. Klanten hadden niet op een slang en op een openstaand raam bij 35°C gerekend. Tegenwoordig bevat de productomschrijving daarom een foto met de afvoerslang duidelijk in beeld; (2) inzet virtual en augmented reality voor maatvoering. Hier kan je denken aan het virtueel passen van kleding, maar bijvoorbeeld ook aan het virtueel uittesten van de omvang van een TV in je huiskamer. TV's worden namelijk vaak teruggestuurd omdat ze te groot uitvallen. Ik kan met het niet-virtuele huiskamergesprek daarover levendig voorstellen wetende dat voor de meeste mannen zo iets als een te grote TV een leugenachtig concept is. Tenslotte ben ik van mening dat bedrijven  €X korting zouden moeten geven als klanten afstand doen van hun verworven recht op gratis retourneren. Bij hotelsites passen ze dit al toe bij niet-annuleerbare kamers.

         

Wanneer inspraak geen zin heeft

Bij de KIS-trenddag van afgelopen dinsdag aangeschoven bij een mooie duo-optreden van Daan Mager en Bart Koenen (beiden van Kantar) over citizen engagement. In dit onderwerp ben ik blijvend geboeid sinds ik twee uitersten heb mee mogen maken. Bij één van de inspraakavonden van het eerste Nationaal Waterplan kwamen - na toch wel intenstieve voorbereidingen - twee burgers opdagen. Het ene uiterste.  Bij de inspraakevents rond het Murray-Darling River Basin Plan in Australië waarin een vrijwillige terugkoopregeling voor waterrechten werd aangekondigd  was politiebewaking nodig en werden massaal plannen verbrand. Het andere uiterste. Daan en Bart presenteerde met overtuigende eenvoud drie vragen die volmondig met ja beantwoord moeten worden om burgerinspraak zinvol te laten zijn. Pas ze even toe op de bovengenoemde voorbeelden en zie dat ze daarin ieder geval hun verklarende werk doen (n =2). Voortaan bij de grote allesomvattende nota's toch maar volstaan met de klassieke ter inzage legging?