Pinguïn Fred leest Iedereen morgen mobiel

Als de De Maagd heet moet je natuurlijk extra uitkijken met grappig doen over namen, maar over de naam van de auteur van dit boek Koen Kennis maakte ik mij toch wel wat vrolijk. Nog niet zo lang geleden hadden we bij ASA namelijk collega Koen die aan Kennis werkte, zoals we ook een collega Ivette hebben die aan Innovatie werkt. Voor Strategie hebben we helaas nog geen allitererende collega. Hoe dan ook als je Koen Kennis heet is een open sollicitatie bij ASA zonder meer een kansrijke exercitie. Temeer omdat Koen ook echt verstand van zake heeft. Je maakt het dan ook niet vaak mee dat een politicus (schepen te Antwerpen) een boek schrijft om zijn eigen Mobiliteitsplan nog eens uit te leggen. Minder aangenaam - voor mij dan he - is dat hij wat uithaalt  naar de klimaatminnende autokritische medemens . Toch is het de moeite waard dit even te verbijten want Koen is er klaarblijkelijk wel ingeslaagd een bonte Toekomstcoalitie voor mobiliteit bijeen te houden en de figuur hieronder doet meer dan een beetje vermoeden dat hij wel succesvol is in zijn aanpak. Nieuwsgeierig? Op 18 december van 1600-1700 uur bespreken we het boek online. Laat me weten als je er bij wilt zijn!! 

Fietsverlichting: Fijn zo die mobiliteitsinnovatie

Met Marco ter Brommelstroet ben ik van mening dat innovaties in mobiliteit bovenal tot meer mobiliteit  leiden. De fietsverlichting van ziemie is daar hopelijk geen uitzondering op, want dat zou betekenen dat mensen meer gaan fietsen van deze innovatieve lamp. Voor mijn verjaardag kreeg ik er een. Het idee is dat je je bewegende benen verlicht, wat met name je zichtbaarheid vanaf de zijkant ontzettend doet toenemen. En warempel uit het stopgedrag van automobilisten denk ik af te kunnen leiden dat ik inderdaad een stuk beter zichtbaar ben. Prachtig idee door twee jonge innovatoren. Dus mocht je nog Kerstcadeautjes zoeken voor mensen die je wel wat extra veiligheid gunt, vind de ziemi op internet.

Pinguin Fred leest Een toekomst die werkt

In dit rapport van de Stichting Toekomstbeeld der Techniek van Anna-Carolina Zuiderduin (zie link) worden doelscenario's ontwikkeld voor de werkende mens in 2050. Hoewel ik daar zelf niet verwacht echt bij te horen, was het rapport ook voor mij de moeite waard. Wat wat mij betreft sowieso al een compliment waard is, is dat zij voor de wenselijke toekomsten van doelscenario's kiest en niet voor omgevingsscenario's waarbij de toekomsten maar onbeïnvloedbaar op je af lijkt te komen. Waarbij ik de route naar de scenario's toe eigenlijk interessanter vond dan de scenario's zelf. Anna-Carolina bouwt haar scenario's met vier tegenstelling of variabelen. Dat zijn er precies twee teveel voor een assenkruis, dus kiest zij voor een mengpaneel of morfologisch veld. Dat levert zestien mogelijke scenario's op waarvan zij er vier levensvatbaar acht. De lezer wordt jammer genoeg niet mee genomen in waarom de twaalf afvallers zijn afgevallen. Hoe dan ook, het echte interessant zit in haar verdiepende bespreking van de vier variabelen (zie figuur).  Het duurde even voordat zij er in op inging in haar rapport maar uiteindelijk heeft ze ook veel aandacht voor vraagsturing als middel om de arbeidskrapte aan te pakken (variabele 1). Het lijkt me in het licht van bullshit banen en arbeidsmigratie ten behoeve van maatschappelijke minder gewenste sectoren goed om te verkennen of het niet beter is hierop eens wat meer te gaan sturen als overheid. Drie bollen.

Functionele barsheid

Wat prachtig om onze oud-SG en voormalig Deltacommissaris Wim Kuijken terug op TV te zien, nu in de rol van voorzitter van de Kiesraad. Nors in de camera kijkend is hij tot twee keer toe functioneel bars: 'De uitslag van deze verkiezing is betrouwbaar' gevolgd door 'Dit is een uitslag waarvan we met zekerheid kunnen zeggen dat hij betrouwbaar is'. Geen lichtheid, geen glimlach, wel heel veel autoriteit for the good. Een mooi geval van de juiste persoon op de juiste plaats. Daar dacht ik vroeger wel eens anders over. Als voorzitter van de OR-DGW waarbij een vergadering met de bestuurder altijd aimabel en gezellig was geweest,  werd ik voorzitter van de OR van de bestuurskern en zat ik ineens tegenover Wim. Snel werd het duidelijk dat ik potentiële twistgesprekken met Wim rollenspel-o-logisch moest oefenen met een ander OR lid om nog enige kans te maken op een slap compromis. Nog sneller werd het duidelijk dat ook dit niet hielp :-) (bron foto: Volkskrant). 

Graag wat begrip voor de discriminerende mens in ons

Momenteel wordt door een staatscommissie gewerkt aan een discriminatietoets voor beleidsprocessen. Deze moet onderdeel worden van het nog immer uitdijende beleidskompasinstrumentarium. Hoewel de toets zelf nog geheim is, zijn de voortekenen best goed te noemen. Zo richten de ontwikkelaars zich op instituties en niet op individuele beleidsmakers om zo minder bedreigend te zijn voor de professionele autonomie. Ook is er aandacht voor het vereenvoudigen van wet- en regelgeving dus er liggen mooie kansen mee te liften met de doenvermogentoets. Hoe dan ook reden te meer om hier eens wat meer over te lezen. Mooi toeval is dat Rick van Baaren tijdens de Dag van het Gedrag een intrigerend plaatje liet zien over verschillende vormen van discriminatie. Het idee is dat je het plaatje als een flowchart van boven naar beneden doorloopt (bron link). De overgrote meerderheid van de mensen ontkomt er niet aan en moet beginnen met een dikke yes op meer of minder impliciete vooroordelen. Volgens het artikel waarin dit model wordt gepresenteerd is alleen de ‘hostile bias’ kwaadaardig. De eigenaar van de apathische bias komt er relatief goed vanaf. Het gaat dan bijvoorbeeld om ouders die op zich voor gemengde scholen zijn, maar hun kind toch niet naar de ‘zwarte school’ in de buurt doen. En zelf voel je aan dat de eigenaren van een unintentional bias en de unconscious bias al helemaal weinig te verwijten valt. Hoewel het natuurlijk wel fijn zou zijn als we net als de Nederlandse rechters ons voornemen wat beter gaan scoren op regulated unbiased. Vorige week schreef ik over zwarte piet en hoe snel de Sinterklaasintocht op dit punt is veranderd. Toch hobbelt de publieke opinie daar wat achteraan. Nog steeds vindt 1/3 van de NL dat zwarte piet zwart moet zijn. Een klein etnografisch onderzoek in mijn omgeving doet vermoeden dat er reactantie zit op het gevoel als iemand met een ‘hostile bias’ gezien te worden, terwijl ze meer bij de apathische bias thuis lijken te horen. Een deel van de zwarte piet minnende NL’ders lijkt zo opgefokt te worden van morele verontwaardiging dat ze alsnog aansluiting vinden bij de hostile bias. 

Goed idee! Carpoolen slim combineren met spitsheffing

In een achter een betaalmuur verborgen aflevering van de podcast van Matthijs Bouman en Diederik Samson wordt nog eens stilistisch en economisch uitgelegd waarom plaats- en tijdgebonden spitsheffing er nu eindelijk eens moet gaan komen (luister link). In de lijn der verwachting maar toch óók mooi is  dat nu ook ‘uit recent onderzoek is gebleken dat…’ een combinatie van carpoolen en spitsheffing tot optimale maatschappelijke baten leidt. In economentaal door de auteurs van het artikel zelf (zie link, met doorklik naar het originele artikel): “ We laten zien dat met optimale tolheffingen alle forenzen beter af zijn in een wereld met spitsheffingen dan in de wereld zonder, zelfs als alle inkomsten uit tolheffingen verloren gaan (geen terugschuif).....De combinatie met carpoolen vergroot de doorvoer van de weg (gemeten per forens, niet per auto), waardoor het beschikbare aanbod effectief wordt vergroot en de vraagzijde dus beter af is".  Vanaf februari gaat een TuD student bij BIT aan de gang om een behavioural system map te bouwen rondom carpoolen. Dit artikel zal daar vast en zeker een plekje in krijgen.

Tinbergen-lezing door (gedrags)econome Stefanie Stantcheva

Het is zeer de moeite waard om de Tinbergen-lezing van dit jaar te bekijken (zie link, start na zo'n 13 minuten). Stefanie vertelt zeer verstaanbaar en navolgbaar van achter een mondkapje over haar ingenieus opgezette survey studies. Zij is zo goed in slimme surveys dat ze daar ook maar even een paper over gepubliceerd heeft (zie link) maar dat terzijde. Vooral interessant is het stuk over steun over klimaatbeleid waarvoor surveys heeft gedaan in 18 hoog emitterende landen (NL zit er helaas niet bij) waarbij zij steun of afkeur voor verschillende vormen van klimaatbeleid verklaart aan de hand van het in het eerste plaatje weergegeven model. Eigen belang, geloof in effectiviteit en gepercipieerde eerlijkheid zijn belangrijke verklarende factoren voor steun voor klimaatbeleid. Zorgen over het klimaat is geen verklarende factor om de doodeenvoudige reden dat die in alle 18 landen gewoon al heel groot (en gelijkmatig groot) is onder de respondenten. Het laatste plaatje laat zien dat carbon tax maatregelen niet populair zijn tenzij je ze combineert met slimme terugsluisopties. De tabel lijkt me een ideaal spiekbriefje voor aan de formatietafel, waarbij Stefanie nog als tip geeft om mensen eerst met subsidies  te verleiden zich aan te passen (isolatie, e-auto) en pas daarna met carbon tax maatregelen te komen ...maar dan dus wel met een slimme terugsluis. De slides in de video zijn wat moeilijk te lezen maar komen grotendeels uit dit paper.

Dag van het Gedrag: Het nieuwe financieringsstelsel voor de kinderopvang - van de regen in de drup?

Hoogleraar Rick van Baaren gaf een duo-presentatie met een beleidsdirecteur van de dienst Toeslagen. De portee van het verhaal - of in ieder geval zo als dat bij mij bleef hangen - was eigenlijk "beregoed idee om aan de voorkant van de beleidsvorming gedragsexpertise te betrekken, maar als je dat niet blijvend doet gaat het daarna (waarschijnlijk) als nog verkeerd." En het begon zo goed....van Baaren had een mooi verhaal over kalibratie en het balanceren van vals positieve uitkomsten (iemand krijgt ten onrechte een toeslag) en vals negatieve uitkomsten (iemand krijgt ten onrechte geen toeslag). Ingegeven door de vals positieve Bulgarenfraude (die een paar ton heeft gekost) vond de politiek het des tijds belangrijk zo te herkalibreren dat de kans op vals positieven heel klein werd en daarmee de kans op vals negatieven verhoudingsgewijs heel groot (kosten daarvan tot nu toe 7 miljard). Nu zou je hopen dat er bij het ontwerpen van het nieuwe stelsel transparant en expliciet over het instellen van de kalibratie wordt nagedacht en gecommuniceerd richting politiek. Toen ik daar naar vroeg bleek daar echter geen sprake van te zijn. Lekker is dat. In het nieuwe stelsel is alles van de ouders af weggeorganiseerd naar de kinderopvangbureaus. Dus met die ouders gaat het wel goed komen deze keer. Ondertussen vrees ik dat de slechteriken onder die bureau's de boel ontzettend bij elkaar gaan frauderen, daar biedt het nieuwe stelsel in ieder geval alle vals positieve kansen toe. Wat dan wel weer wel goed gevonden is, is dat ze het nieuwe stelsel geleidelijk aan gaan invoeren op verschillende plekken in het land met de hoop zo kinderziektes (en fraude) tijdig op te sporen. Dat geleidelijk aan invoeren kan nu nog niet omdat het tot rechtsongelijkheid leidt, maar er wordt aan gewerkt om dit als nog mogelijk te maken. 

Dag van het Gedrag: Over social tipping points en diepe hefbomen

De keynote van de Dag van het Gedrag werd dit jaar verzorgd door Jan Willem Bolderdijk (zie ook link). Hij liet mooie plaatjes zien over hoe -  soms niet en soms ook wel - maatschappelijke verandering razendsnel kunnen verlopen als ze eenmaal een social tipping point hebben bereikt. Als voorbeeld noemde hij zwarte piet. Daar werd al in de jaren 60 tegen geageerd maar in het vorige decennium ging het ineens razend snel (zie figuur). Om inzichtelijk te krijgen aan welke knop je moet draaien om een social tipping versneld te bereiken maken gedragsexperts tegenwoordig vaak causal loop diagrams of behavioural system maps waarbij de samenhang der dingen duidelijk wordt gemaakt. In de figuur hieronder een versimpelde versie van die over kleding. Als je een social tipping point zou willen bereiken om net als in Parijs de verkoop van (ultra) fast fashion flink te verlagen, zou je je kunnen richten op het stimuleren van de verkoop van tweedehands kleding. Helaas blijkt dit een oppervlakkige hefboom die niet tot minder nieuw verkoop leidt (zie link). Dit wordt niet alleen door verkoopcijfers maar ook door kleidingkastmetingen bevestigd waaruit blijkt dat mensen die tweedehands kleding kopen ook veel nieuwe kleding kopen (zie link). De diepe hefboom die mogelijk wel tot een social tipping point kan leiden is de kledingbehoefte agenderen. Dit zou bijvoorbeeld kunnen door reclame te beperken of door -  rigoureuzer - het aanbod van (ultra)fast fashion aan banden te leggen.  

Pinguin Fred boek krijgt vijf bollen

In mijn vorige blog over het boek Iedereen verandert, nu wij nog van Hans Vermaak, was ik al enthousiast, maar ook nu op slotpagina 326 aangekomen is dat nog steeds zo. Vijf bollen dus. Het is dan ook lang geleden dat ik een managementboek heb gelezen waarbij ik hardop verzuchtte: 'Dit gaat over IenW' of 'Dit gaat over mij'. Heb ontzettend veel onderstreep en ruim 60 dingen aangekruist in het boek die ik graag zou onthouden, maar dat zijn er natuurlijk veel te veel om hier op te schrijven. Een paar wil ik jullie niet onthouden:

• Over veranderteams....je sluit dus niet alleen mensen in, maar ook mensen uit. Het vraagstuk is leidend en bepaalt wie welkom is. 
• Over stafafdelingen...je ziet dat boven in de organisatie beleid wordt gemaakt, waarna de stafafdelingen plannen gaan maken omdat te realiseren... Dat kan nog werken bij simpele en voorspelbare klusjes, maar zodra het een beetje ingewikkelder of relevanter wordt lukt dat niet meer. 
• Over besluiten aan de top ..."Onze consensus is uw corvee". 
• Over stafafdelingen die voor de top werken...als je teveel centraal voor de top werkt, dan gaan mensen je zien als een stroman van de baas die controleert en niet echt behulpzaam is.
• Over opgavegericht werken...het betekent pas wat als je begrippen uitpakt, als je ontdekt welke kunde je dan te ontwikkelen hebt en welke blokkades opgeruimd moeten worden. 
• Een over kennismanagement....ik vroeg hem nog wel hoe vaak ze al met ICT systemen kennis hadden trachten te managen en of dat was gelukt. Dat was de afgelopen jaren een aantal keren gedaan en was tegengevallen. De systemen werden niet gevuld door mensen, of die werden niet geraadpleegd. Waarop ik vroeg waarom hij dan overwoog meer van hetzelfde te doen.