dinsdag 20 januari 2026

BIT schoolt zich verder bij in Behavioural System Mapping

Van de week een prachtige training ondergaan van BUSARA. BUSARA is een internationaal opererend bureau dat vooral in de global south actief is. We werden dan ook simultaan onderwezen vanuit Mexico, Colombia en India met bijbehorend tijdverschil. Naast BIT hadden we ook collega's van DGMo, ASA, RWS, DGMI, EZK, KGG, RVO, RIVM, EUR en UvA in da house. In de voorbereiding waren we al wel tegen wat interculturele dingetjes opgelopen en ondanks eerder ingrijpen, betrof het eerste deel van de training toch bovenal mishandeling met een schier oneindige reeks slides over....mishandeling (gender based violence) in Guatemala. Maar gaande weg werd het steeds interessanter. BUSARA's in de vakliteratuur gepubliceerde handleiding voor systeem mapping kwam langzaam maar zeker steeds meer los van papier. We hebben oa veel geleerd over het begrenzen van systeem mappen door eerst als het ware de klantreis van het bestudeerde gedrag als back bone in de map te plotten. Dat helpt om factoren die te ver van de klantreis af zitten als overtollige ballast te verwijderen of tijdelijk te parkeren. Ook het valideren van concept-mappen met ervaringsverhalen werd overtuigend gebracht. Ik blijf me hoofd nog steeds wat breken over het slim opsporen van de juiste leverage points of hefbomen - relevante knoppen om het systeem te beïnvloeden (zie ook link), maar ik ben nu confused at a higher level




vrijdag 16 januari 2026

Raamovereenkomst Gedragsonderzoek - van nagel aan mijn doodskist tot feestelijk aftrapmoment

Collega's horen mij al ruim een jaar klagen en zuchten over de totstandkoming van het raamcontract voor gedragsonderzoek. Het was dan ook echt geen feest om het allemaal rond te krijgen maar dankzij Danielle, Eline en Stef is het uiteindelijk toch allemaal goed gekomen. Dinsdag hebben we op de zwarte trappen het feestelijk aftrapmoment van het raamcontract gevierd in aanwezigheid van de negen uitverkoren bureaus (verdeeld over drie percelen), beleidscollega's en collega's van DCO en natuurlijk BIT en niet te vergeten inkoop. De bureau's hebben zich allemaal kort gepresenteerd (dat deden ze echt goed) en wij hebben laten zien welke inkoopopdrachten er in de pijplijn zitten. Onze inkoopcollega heeft ook netjes strak in de tijd de procedures uitgelegd. Van strak in de tijd bij de procedures zelf is echter helaas geen sprake. De voorgestelde doorlooptijden voor opdrachten zijn dan ook schandalig lang te noemen. Voor inhuur bedraagt de doorlooptijd 10-12 weken. Ik kon het niet nalaten hardop uit te spreken dat we daarom hebben afgesproken dat mensen die overspannen dreigen te worden - en dus tijdelijk moeten worden vervangen - dit minimaal 12 weken van te voren aan moeten kondigen. Ook heb ik al gefilosofeerd over een preconceptie-aanmeldsysteem voor zwangerschapsverloven, maar dat heb ik dan gelukkig weer niet uitgesproken. Maar goed nu heb ikhet wel opgeschreven :-) Ondertussen gaan we een kennismakings-, charme-  en ontzorgings-offensief richting de inkoopadviseurs starten met als doel aan de hand van een heldere klantreis (wie moet wat wanneer doen?) alle doorlooptijden richting de één maand te krijgen.  




Economiekamer waterschapsbelastingen

Vorige week vrijdag was weer zo'n prachtige Economiekamer (zie ook link en link voor de eeste twee Economiekamers) deze keer voortreffelijk georganiseerd door Phylicia en Linde (in collegiale coproductie met collega's van de UvW en DGWB). De waterschapsbelastingen lijken ook gecorrigeerd voor inflatie flink te gaan stijgen. Dat is allemaal niet zo mooi, al helemaal niet voor de minima. En wat ook niet helpt, is dat de kostenverschillen tussen waterschappen gewoon ook flink groot zijn. Dat zit hem enerzijds in verschillen in de grootte van de kosten van de opgaven voor de waterschappen en anderzijds in verschillen in het aantal ingezetenen waarover die kosten verdeeld moeten worden. Genoeg redenen om eens opbouwend economisch te twijfelen aan de houdbaarheid van het huidige belastingsysteem van de waterschappen. Oud-collega en oud-hoogleraar Herman Havekes presenteerde hier prachtig over en ging daarbij het historisch perspectief niet uit de weg (heerlijk!). Succesvolle interventies uit het verleden bieden dan wellicht geen garantie voor de toekomst, maar zijn het herontdekken desalniettemin meer dan waard. Herman doelt dan op de subsidie die in de jaren zeventig de bouw van rioolwaterzuiveringsinstallatie mogelijk maakte en zo bijdroeg aan het succes van de Wet Verontreiniging Oppervlaktewater. Ook het laten betalen voor grondwater (en opp water) is wat hem betreft een goed idee en daarin is hij niet alleen, want de EU-cie vindt dit met de Kaderrichtlijn Water wapperend trouwens ook. Corine Houben van het aan de RUG verbonden Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden is op verzoek van de Brabantse waterschappen ook diep in de materie gedoken. Zij kwam met een afwegingskader om de politiek te helpen te kiezen uit verschillende kostenverdelingsprincipes als die van het profijtbeginsel, de vervuiler betaalt-principe en het solidariteitsbeginsel. Dat hielp en dat helpen kon ook zeker gezegd worden van de bijdragen van PBL, CPB en SZW bestaande uit verfrissende economische blikken van buiten de waterwereld. Voor mijzelf destilleerde ik achteraf - geheel voor eigen rekening - deze inzichten uit dit samenzijn:

  • Gooi de discussie niet op één hoop. Verschillende rechtvaardigheidsprincipes horen bij verschillende waterschapstaken: voor watergebruik (profijtbeginsel), voor zuivering (de vervuiler betaalt), voor dijken (solidariteitsbeginsel) en voor waterbeheer (voor het basisniveau droge voeten solidariteitsbeginsel, voor uit de hand gelopen peilvakkologie profijtbeginsel); 
  • Maak onderscheid tussen de problematiek van kostenverdeling tussen waterschappen en binnen waterschappen (huishoudens versus andere sectoren en tussen huishoudens (lage inkomens)).
  • Zet mogelijke interventies in volgorde in de tijd. Snel aan de beurt zijn: (1) Een reële prijs op grond- en opp water (moet ook van de EU cie);  en (2) een  oplossing voor de verschillen tussen waterschappen (door bijvoorbeeld het HWBP weer volledig door het rijk te laten betalen (zie ook link)). Meer fundamentele wijzigingen kunnen later.
  • Maar dat gezegd hebbende: Ook oog blijven houden voor de nuloptie niets doen. Dat moet ook van het Beleidskompas 😊    

 


zondag 4 januari 2026

Mijn plek op klantreis naar de e-auto

Stef en Kirsten hebben samen met de collega's van DuMo een prachtige gedragsanalyse naar kansen en belemmering op weg naar de aanschaf van een elektrische auto laten maken. Ook is een klantreis opgeleverd en die maakte mij nieuwsgierig naar waar ik dan zelf uithang in die klantreis. Daartoe heb ik onze fossiele Volkswagen-UP in de rekentool 'Laadtankvergelijker' (zie link) van de Vereniging Elektrische Rijders eens vergeleken met een elektrische variant van de Up. Tja en dan loop ik er ontzettend tegen aan dat ik vanaf mijn bovenwoning niet kan laden op eigen balkon. Bij een laadpaal van de gemeente Den Haag - niet eens exorbitant duur in vergelijking met sommige andere gemeenten- is het laadtarief per KWh 76% hoger dan dat wat uit mijn eigen stopcontact komt. Dat wringt, zelfs wetende dat ik ook met een Haagse paal op jaarbasis met de e-Up nog wat goedkoper uit ben dan met de f-UP bij de benzinepomp. De total cost of ownership bij de e-Up blijft overigens nog wel hoger dan die van de f-Up volgens RVO (zie link).  Hoe dan ook als het puntje bij (oplaad)paaltje komt hebben mensen met een eigen laadpaal én veel minder laadgedoe (nul reistijd, altijd plaats en onbeperkt mogen paalkleven) én ze zijn veel goedkoper uit (met aftrek van de aanschaf van de laadpaal natuurlijk), zeker als ze ook zonnepanelen en een dynamisch contract hebben. Dat voelt onrechtvaardig; zelfs ik krijg ik hier al wat plaatsvervangend hooivorksocialisme van. Als we er niet in slagen de tarieven van de gemeentelijke laadpalen naar het niveau van het eigen stopcontract te brengen, verwacht ik nog een moeizame tocht op weg naar de 100% elektrisch; omvangrijke doelgroepsegmenten zullen ongevoelig blijken voor goed beredeneerde interventies als verlengde probeeracties en gerichte communicatie. Daarom is het ook geen gek idee om gemeenten blijvend te stimuleren een laadkabel over de stoep te gedogen - mits er gebruik gemaakt wordt van kabelmat of kabelgoot. Voor de huishoudens die op eigen terrein kunnen parkeren (schijnt zo'n 45%) te zijn, heeft 55% nog geen e-auto. Deze groep vormt sowieso al een kansrijk doelgroepsegment.  Fotobron: laadthuis.nl 


      

Blogjaaroverzicht 2025: 25 inzichten die ik graag blijf onthouden

 "Wie kritisch is stelt open vragen en toetst de antwoorden aan een inhoudelijk uitgangspunt; wie cynisch is stelt vragen waar geen goed antwoord op bestaat, omdat hij simpelweg de ondervraagde - of diens motieven - niet vertrouwt." (Pinguïn Fred leest Voor ieder wat waars van Rob Wijnberg)

“Sociale mediabedrijven zullen keuzes blijven maken tegen het publieke belang, tenzij de overheid resoluut ingrijpt. De overheid moet de sector dwingen tot certificering, governance en transparantie, met onder andere het mededingingsrecht als dwangmiddel” (Gelezen: De domheid regeert van Sander Schimmelpennick)

“Als iets collega’s doet reageren is dat om eerst zelf iets op te schrijven waar de beleidscollega het niet mee eens is. Zo laat je het not invented here syndrome natuurlijk goed voor je werken.” (Met FEZ op de zwarte trappen)

“Al eerder was tijdens de gedragsstudie naar de toepassing van het beleidskompas binnen IenW gebleken dat ook politieke kaders - waarbij doelen en middelen bijvoorbeeld al in een regeerakkoord vastgeklonken zijn - de enthousiaste toepassing van het beleidskompas in de weg kunnen zitten.” (De Leesjutter 8: Volhouden en doorgaan -escalatie in commitment in het openbaar bestuur – NSOB)

“Dode paarden ontstaan als de verwachtingen hoog zijn, maar de intentie om iets te doen laag. Er is weinig geld of menskracht, of mensen geloven diep van binnen niet in de ambitie (en spreken dat niet uit)”. (Pinguin Fred leest Stop - stopstrategie voor organisaties)

“Maar goed als je weet dat 40-70% van de CO2 uitstoot in individueel gedrag zit en CO2-reductie is op te bouwen uit tientallen zo niet honderden duurzame doelgedragingen, liefst ondersteund door beleid dat die doelgedragingen makkelijk en aantrekkelijk maakt. Nou dan ga je als van zelf op zoek naar behapbare short cuts.” (In company training: mindset)

“Ik kan er namelijk maar niet over uit dat we totaal gelaten, onverschillig en  zonder aantasting van onze beroepseer er al decennia vrede mee lijken te hebben dat de autobezetting in de ochtendspits (momenteel 1,03-1.05) zo beschamend laag is.”( Symposium Mobiliteitsarmoede II: Van volle wegen naar volle auto's)

“De EU cie lijkt erg gecharmeerd van open access en aanbesteding in concurrentie. Dat het niet lukte om een econoom te vinden die deze overtuiging met volle overgave wil steunen als beste oplossing voor het Nederlandse hoofdrailnet, geeft te denken.” (Economiekamer Marktordening Spoor)

“De als mantra herhaalde eis dat de overheid 'naar de burger moet luisteren' betekent eigenlijk dat de overheid moet gehoorzamen.”( Gelezen: De vierde macht. Reflecties op een goede overheid)

“De Social Practice Theory (SPT) waarschuwt voor kleine aanpassingen binnen de status quo waardoor kansen voor grote veranderingen op grote schaal over het hoofd worden gezien. Dus in plaats van te kijken naar minder of korter douchen stelt de SPT dat je moet kijken naar een nieuwe social practice van jezelf wassen.” (BIT bühne: Minder vaak douchen of toch maar splashen?)

“Het gaat bij leverage points dan bijvoorbeeld ook om het belang van een reclameverbod op vliegreizen; reclame vergroot de reislust (bij mij wel in ieder geval) en draagt bij aan de overtuiging dat recht op verre vliegreizen onderdeel uitmaken van de kwaliteit van leven.” (Getraind door onze Engelse collega's van BIT UK)

 “Het zijn de schotten in de caviabak daar neer gezet en soms verschoven door politiek en bedrijfsleven die de route bepalen. Een route die veelal leidt naar de ongezondste of minst duurzame keuze. Dit terwijl de illusie bestaat van individuele maakbaarheid: dat iedereen zijn eigen caviarace loopt in een lege bak waarin je eigenhandig en met slim denkwerk je persoonlijke schotten positioneert. (Gelezen: "Eigen planeet eerst" van Roxane van Iperen)

“Zo is de afstand tussen kraan en afvoerputje zo kort dat de tijd tussen dat drinkwater van essentiële levensbehoefte in afvalwater transformeert 0,1 seconde bedraagt. Laat dat eens op je inwerken. “ (ASA masterclass: De kracht van verbeelding)

“Het rijksbeleid in zake AI is vooralsnog te karakteriseren als ‘meestribbelen’. Maar een snelle rondgang leert, dat vooral jonge ambtenaren zich daar weinig aan gelegen laten. Dan maar beter leren hoe je slim, veilig en verantwoord met AI omgaat.” (AI-training voor beleid en gedrag)

“Mensen bij de Provincie en rijksoverheid overschatten de mate waarin gemeenteambtenaren contacten met burgers hebben. De contacten die er zijn, zijn veelal alleen met klagende burgers.” (BIT directeurenoverleg: De beleidsmedewerker als bottle neck)

“Wetenschappers kunnen nogal eens een negatieve attitude jegens beleidmakers hebben. Althans beleidsmakers percipiëren een vorm van arrogantie en cynisme bij wetenschappers. Ik laat het even aan mijn lezers of en bij wie dit herkend wordt.” (Gelezen: Modelling for policy is more than policy modelling door Alexander Melchior)

“De wegblokkades van Extinction Rebellion moeten het tegenwoordig bijna zonder deelnemers stellen en slagen er maar niet goed in ‘ons tot de emotionele arbeid aan te zetten om zelf vast te stellen hoe donker de toekomst is’ of ‘ons echt te confronteren met een toekomst die we willen negeren’”. (Gezien (twee keer): documentaire The System)

“Ondertussen is er ook een initiatief van mensen die met name voorheen actief in de luchtvaart waren; Call aviation to action. Met hun insiders-kijk op de hanteerde business modellen zien zij het helemaal uit de hand escaleren met de luchtvaart. Als we niets doen kan de bijdrage van de luchtvaart aan de opwarming van de aarde in 2050 tot 22 procent toenemen.” (Vliegbelastingologie en de Wet van Tinbergen)

“Als je werkeenheid groter dan 9 mensen is, moet je niet eens proberen dit een team te noemen. Gytha gaat uit van 5-9 mensen als teamgrootte” (Pinguin Fred leest Waarom zegt niemand er wat van?!)

“Daarbij moet vooral ook de handhaving  op het voldoen aan Europese normen van geïmporteerde producten een stuk beter dan nu. Dat is - zo zegt Paul - geen kwestie van uitvoerbaarheid, maar van het beschikbaar stellen van capaciteit.” (Gelezen: Paul Schenderling’s Continent van de kwaliteit)

“Nog steeds vindt 1/3 van de NL dat zwarte piet zwart moet zijn. Een klein etnografisch onderzoek in mijn omgeving doet vermoeden dat er reactantie zit op het gevoel als iemand met een kwaadaardige ‘hostile bias’ gezien te worden, terwijl deze mensen bij de veel minder verwijdbare apathische bias thuis lijken te horen. Een deel van de zwarte piet minnende NL’ders lijkt vervolgens zo opgefokt te raken van morele verontwaardiging dat ze alsnog aansluiting vinden bij de hostile bias.” (Graag wat begrip voor de discriminerende mens in ons)

“ We laten zien dat met optimale tolheffingen alle forenzen beter af zijn in een wereld met spitsheffingen dan in de wereld zonder, zelfs als alle inkomsten uit tolheffingen verloren gaan (geen terugschuif).....De combinatie met carpoolen vergroot de doorvoer van de weg (gemeten per forens, niet per auto), waardoor het beschikbare aanbod effectief wordt vergroot en de vraagzijde dus beter af is".   (Goed idee! Carpoolen slim combineren met spitsheffing)

“Eigen belang, geloof in effectiviteit en gepercipieerde eerlijkheid zijn belangrijke verklarende factoren voor steun voor klimaatbeleid. Zorgen over het klimaat is geen verklarende factor om de doodeenvoudige reden dat die in alle 18 landen gewoon al heel groot (en gelijkmatig groot) is onder de respondenten. “ (Tinbergen-lezing door (gedrags)econome Stefanie Stantcheva)

“Overheden kunnen het niet laten bij een moreel appel op ons gedrag - dat werkt niet, of zelfs averechts. Het systeem waarin wij ons gedrag vertonen moet veranderen.”  (Diederik Samsom gaat vol voor gedrag)

“Wat haar betreft gaat het erom de keuzeomgeving passend te maken bij de ruimschoots aanwezige wil om gedrag te veranderen en dat raakt dan weer sterk aan betaalbaar, beschikbaar en beter. De derde gast Jeroen Smit sluit daar bij aan met zijn oproep de koopprikkels van fossiele reclame uit de publieke ruimte te verwijderen. Hij verklaart ten slotte de grote steun van het klimaatberaad voor de aanbeveling tegen voedselverspilling met onze bijna universele afkeer van verspilling. “ (Klimaattalkshow over Monitor Duurzaam Leven en advies Burgerberaad)

 

zondag 14 december 2025

Begeleiden bewonersavond over maatwerkafspraken TataSteel

Teamgevoelverhogend ging ik maandagavond met IGLO en KGG met een busje op pad richting het Telstar-stadion voor het begeleiden van een avondvullend programma voor - met name - kritisch geïnteresseerde omwonenden. Toen ik hoorde dat er beveiliging was ingehuurd, besloot ik alsnog licht zenuwachtig te worden. Maar goed dat bleek gelukkig helemaal niet nodig want er waren zogezegd alleen maar nette mensen. Mensen die overigens supergoed waren ingevoerd. Via Menti werd tijdens de presentatie voor de pauze een indrukwekkende reeks ingewikkelde vragen gesteld aan het ambtelijk team. Die moesten dan in de pauze ook flink doorbuffelen om al dan niet geholpen door vooraf voorbereidde Q&A's met passende antwoorden te komen voor na de pauze. Als leek kon ik niet alles op waarde schatten, maar ik durf het desalniettemin toch wel een staaltje Citizen science met een groet C te noemen. Vragen gingen oa over de financiële arrangementen, het al dan niet voordoen van een subsidiefuik, de grootte van de positieve effecten op de gezondheid en de proceskant en planning van het geheel. Voor het eerst wordt nu een GER een gezondheidseffect rapportage gemaakt, dat is nog wat pionieren en dat levert als vanzelf ook wat extra vragen op. Ik was in ieder geval trots op de collega's van KGG en IGLO die het allemaal piekfijn hadden voorbereid. De sfeer was kritisch maar werd ondanks dat de naam IGLO anders doet vermoeden, niet ijzig. Het lukte mij zelfs een slotapplaus los te weken voor het organiserende ambtelijke team. 

Klimaattalkshow over Monitor Duurzaam Leven en advies Burgerberaad

Vrijdag was er weer een klimaattalkshow van het Nationaal Klimaatplatform (terugkijke? zie link). Deze keer over de Monitor Duurzaam Leven en over het  advies van het Burgerberaad. Een goed besteed uurtje om hier even naar te kijken. Zo geeft Judith Roumen (Milieucentraal) een strakke presentatie over de nieuwe editie van de Monitor Duurzaam Leven met aandacht voor sweet spots (mensen zijn in grote mate bereid een bepaald gedrag te vertonen, maar doen het nog niet) en bottle necks (mensen zijn maar beperkt bereid een bepaald gedrag te vertonen en doen het ook niet). Het volledige rapport vind je hier (zie link). Nienke Meijer vertelt over het Burgerberaad en het belang van niet dwingen, maar wel sturen. Het Burgerberaad benadrukt het belang van behoud van keuzevrijheid. Het onder zo'n 35000 NL'ders onderzoek door Populytics (met als eerste auteur oud-BIT stagiair Jetske) in opdracht van het Burgerberaad uitgevoerde onderzoek wijst op het belang van de drieslag betaalbaar, beschikbaar en beter (zie figuur). Ika van der Plas (Milieucentraal) benoemt verder het onbenut potentieel van gedragsverandering (de sweet spot-gedragingen) en de misvatting van iets betutteling noemen. Wat haar betreft gaat het erom de keuzeomgeving passend te maken bij de ruimschoots aanwezige wil om gedrag te veranderen en dat raakt dan weer sterk aan betaalbaar, beschikbaar en beter. De derde gast Jeroen Smit sluit daar bij aan met zijn oproep de koopprikkels van fossiele reclame uit de publieke ruimte te verwijderen. Hij verklaart ten slotte de grote steun van het klimaatberaad voor de aanbeveling tegen voedselverspilling met onze bijna universele afkeer van verspilling.